بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٢٩ - منشأ پيدايش صفات پسنديده و ناپسند

علماى اخلاق مى‌گويند براى حفظ اخلاق حسنه، بايد چهار قوهء عقل، غضب، شهوت، وهم، در حد متوسط و اعتدال و به دور از افراط و تفريط باشند؛ بدين معنى كه اين قوا در اقتضا و خواستهء خود نه كم‌كارى كنند (تفريط) و نه زياده‌روى (افراط). اين قواى چهارگانه اگر معتدل باشند، اخلاق خوب مى‌شود؛ مثلا وقتى شهوت در جاى خود به كار رود و در آن زياده‌روى نشود، مى‌شود صفت عفّت كه منشأ يك سلسله اخلاق و كمالات فاضله است و همه از شعبه‌هاى عفت‌اند. البتّه بايد دقت داشته باشيم كه قوهء شهويه منحصر به شهوت و خواسته جنسى نيست؛ قوهء شهوت به معنى عام و گسترده، يعنى آن نيرويى كه ما را وادار مى‌كند ملايمات با نفس را جلب كنيم و به دنبال آنها برويم و منافرات و ناملايمات را دفع كنيم. هرگاه شهوت در حد اعتدال بود، از آن عفت حاصل مى‌شود و از عفت نيز صفاتى چون: قناعت، بذل و بخشش منشعب مى‌شوند؛ اما اگر اين قوهء در حد افراط باشد، از آن رذيلهء شره (حرص زياد) حاصل مى‌شود و از شره، رذايلى چون: هتك ناموس، چشم‌چرانى، شكم‌پرستى، پرخورى، طمع زياد به زرق و برق و ثروت، پديد مى‌آيد.

چنانچه كسى در شهوت تفريط كند و در برآوردن خواسته‌هاى مشروع قوّه شهوت در ابعاد مختلف مانند: خورد و خوراك و پوشاك و لذتهاى جنسى مباح كوتاهى كند و يا به‌طور كلى خود را محروم سازد و به رياضتهاى خشك و خالى روى آورد، صفت رذيله خمود (فرو نشستن، خاموشى، سستى، تنبلى، كسالت، بى‌حركتى و آرامى بى‌مورد) پديد مى‌آيد.

در قوهء غضب نيز چنين است كه اگر انسان بخواهد از حقوق و نفس خود دفاع كند و يا از ناموسش حمايت نمايد، اين شجاعت است و خود شجاعت نيز جنس است براى يك سلسله فضايل مانند: ناموس‌پرستى، غيرت، حمايت از دين، دفاع از حقوق محرومان. اين فضايل همه از شعب صفت شجاعت‌اند كه‌