رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٤ - ٢ - اقسام كتب رجالى

قسم هفتم تنها متوجه كتب مؤلفه راويان حديث شده اند و اسانيد خود را به اين راويان بيان داشته اند و ضمنا جمعى از راويان را توثيق و يا جرح كرده اند. اين گونه كتب در اصطلاح علم رجال به" فهرست" نامزد مى گردد كه نمونه بارز آن" فهرست شيخ طوسى" و بعد از آن" فهرست نجاشى" مى باشد؛ و فهرست هاى ديگرى غير از اين دو فهرست نيز تأليف شده است. ممكن است كتاب ذريعه آقا بزرگ تهرانى (ره) كه در ٢٩ جزء چاپ شده است از همين قسم باشد.

قسم هشتم «مشيخه» نام دارد؛ مانند" مشيخه من لايحضره الفقيه" شيخ صدوق و مشيخه" تهذيب" و" استبصار" شيخ طوسى و غيره.

يعنى صدوق غالبا در نقل احاديث به راوى اول ويا راوى اول و دوم اكتفا كرده و همه سند را در همه احاديث نقل ننموده تا كتاب بيهوده بزرك نشود؛ به همين جهت شيخ طوسى غالبا در حدود نصف اول سند يا بيشتر آن را حذف و نصف دوم حديث را در تهذيب الأحكام و استبصار نقل كرده است.

و چون نقص سند اعتبار متن حديث را زير سوال مى برد لذا هردو مؤلف بزرگوار در آخر فقيه و تهذيبين سلسله اسانيد خود را به كمال و تمام بيان داشته اند تا از يك طرف اعتبار احاديث معتبر مورد ترديد قرار نگيرد و از طرف ديگر از بزرگى حجم كتاب و تكرار مكررات هم جلو گيرى شود. همين ذكر اسانيد در آخر كتاب را اصطلاحا «مشيخه» مى گويند.

ولى روش ثقة الاسلام محمد بن يعقوب كلينى (ره) دركتاب كافى براى مراجعين بهتر است؛ او تمام سند را چه ضعيف و چه مجهول و چه حسن و چه صحيح نقل مى كند كه براى محققين زحمت به مشيخه را كم مى كند و تنها بايد متوجه تعليق قسمتى از اسانيد كافى باشند.