رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٥ - ابطال فايده علم رجال

و هدف بالاتر از تدوين علم رجال اين بود كه تنها روايات منقوله و احاديث مرويه راويانى معتبر گردد كه عادل و ثقه و يا صادق و صالح باشند، شيعه اثناعشرى باشند و چه از دو سه مذهب ديگر شيعه غير اثناعشرى، مانند زيديه و فطحيه و واقفيه و قسمتى از اسماعليه و غيرهم و چه از ساير مذاهب اسلامى باشند كه داراى عدالت (بحسب مذهب خود) و يا حد اقل صادق و راستگو باشد.

ولى علم رجال مانند ساير علوم از افراط و تفريط بدور نماند و دچار افراط و تفريط شد كه با غرض تدوين علم رجال در تناقض قرار گرفته و حد اقل فايده آن‌را بسيار محدود نموده است.

هدف اين عنوان معرفى همين نظريات افراطى يا تفريطى مى‌باشد تا خوانندگان فاضل آن در مواقع اعتماد بر احاديث و يا عمل به آن‌ها خود را بر حد اعتدال ثابت‌قدم نگهدارد. و الله ولى الاعتصام.

١- اسباب حدسى كه مفيد ظن باشد قابل اعتماد است؛ چون اجماع علما بر حجيت ظنون رجاليه منعقد است.

اين نظريه‌ى بسيارى از مؤلفين كتاب‌هاى علم رجال مى‌باشد كه از تنقيح المقال مامقانى مرحوم‌[١] تا كتاب‌هاى كه بعد از خلاصه علامه حلى (ره) نوشته شده مورد توافق قرار گرفته است.

و چنانچه ما در توثيق و تحسين راويان به قراين حدسى ظنى اين دانشمندان عمل كنيم چه بخواهيم و چه نخواهيم فايده علم رجال بسيار محدود مى‌شود و از حفظ غرض علم رجال بدور مى‌مانيم.

اين قراين حدسى متعدد و مختلف النوع براى چه در علم رجال كه موجب اعتبار روايات راويان مجهول مى‌شود، نفوذ كرد؟ و براى چه اين مؤلفان هر

[١] - كه پيش از طبع معجم رجال الحديث دانشمند بزرگوار آقاى خويى( ره) شهرت فراگير داشت.