رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٦٥ - سخن أخير

س‌: اسلام فرهنگ عالى و ممتازى داشته و دارد، مى‌شود تمدن اسلام را معرفى كنيد؟

ج‌: اين رساله نمى‌تواند به بيان كامل آن بپردازد، خوانندگان براى فهميدن بيان متوسط آن به كتاب تمدن اسلام و عرب تأليف گوستاولبون فرانسوى و ساير كتاب هايى‌كه توسط دانشمندان مسلمان به عربى و فارسى نوشته شده مراجعه كنند.

ولى اين جواب براى تبرئه مسلمانان فعلى كفايت نمى‌كند و تنها از عظمت فرهنگ اسلامى‌كه قرآن و سنت آن را به وجود آورده چهره گشايى مى‌نمايد.

مسلمانان در قرون أخير زير بار استعمار و استثمار و بدتر از آن از نادانى و خمودى خود از آوردن يك تمدن متعادل كه مقرون با اخلاق و روحانيت و خالى از همه اقسام استعمار و استثمار ملت ها باشد و عدالت اجتماعى و كرامت انسانى همه مردم را در حدود قانون حفاظت بدارد عاجز آمده اند و حتى آهسته آهسته هويت خود را فراموش مى‌كنند.

دسته هايى‌كه بنام اسلام دود و آتش را براى هم مسلكان خود مى‌آورند نه فرهنگ و جهان بينى اسلامى را فهميده اند و نه به فكر تمدن اسلام هستند، اينان اولًا بايد مطالعات عميقى در مورد اصول و فروع و اخلاق و فقه اسلامى پيدا مى‌كردند و سپس نيروى مادى و معنوى و روحانى خود براى استقلال و عزت مسلمانان و دفاع از سرزمين هاى اسلامى به كار مى بستند. خيلى ها با اخلاص به دين، بيراهه رفتند كه مايه تأسف دانشمندان عالى مقام شده اند.

سخن أخير

در مورد تمدن و فرهنگ تعريفات متعددى شده كه مقدارى از آن ها را در اول اين عنوان (قسمت اول و دوم) آورديم و آنچه كه به نظر راجح مى‌آمد آن را نيز ذكر كرديم ولى نظرات خيلى پراكنده بود و دانشمندان بر دو سه تعريف‌