شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٢٠ - پيشينه تاريخى

پژوهشى در باره حدوث و قِدَم قرآن‌[١]

مسئله حدوث و قدم قرآن، از نخستين تأملات كلامى مسلمانان در باره متن مقدّس قرآن است كه زمينه‌ساز مجادلات فراوان بين مذاهب و مكاتب كلامى گشته و مسائل متعدد كلامى ديگر را هم در پى داشته است، از اين رو از آن به عنوان سرچشمه پيدايش دانش كلام و وجه نام‌گذارى آن به علم كلام ياد شده است.[٢]

پيشينه تاريخى‌

در باره زمان آغاز اين مجادلات، اطلاع چندانى در دست نيست؛ اما طرح اين نوع تأملات، پس از آشنايى مسلمانان با عقايد اقوام ديگر و نيز پختگى و نضوج انديشه‌هاى دينى در جهان اسلام بوده است.[٣] در بررسى زمينه‌ها و سرچشمه‌هاى طرح اين انديشه، از اختلاط مسلمانان با پيروان ساير مذاهب در پى فتوحات اسلامى و به طور خاص اعتقادات يهوديان‌[٤] و مسيحيان‌[٥] ياد شده است. برخى نيز ريشه اين انديشه را در مكاتب فلسفى يونان كاويده‌اند.[٦] اعتقاد به مخلوق نبودن‌

[١]. اين پژوهش، به وسيله فاضل گرامى جناب آقاى حسن رضايى، انجام شده است.

[٢]. الملل و النحل، شهرستانى: ج ١ ص ٣٠؛ المواقف: ج ١ ص ٤٦.

[٣]. فصل‌نامه كلام اسلامى: ش ٥٣ ص ١١٦.

[٤]. العلل، احمد بن حنبل: ج ١ ص ٦٩؛ تاريخ بغداد: ج ٧ ص ٦٥؛ السلفية بين اهل السنّة و الامامية: ص ٤٩.

[٥]. خلق افعال العباد: ص ٢١؛ تاريخ الطبرى: ج ٧ ص ١٩٨.

[٦]. البيان: ص ٤٠٥؛ سير اعلام النبلاء: ج ١٩ ص ٣٤١؛ تاريخ ابن خلدون: ج ١ ص ٤٦٦- ٤٩٥.