ما نخست ادلّهای که مرحوم دکتر معین آوردهاند به استثنای دلیل چهارم ایشان، نقد و بررسی میکنیم و سپس به هفتمین دلیل میپردازیم. آنگاه به تفصیل وارد چهارمین دلیل دکتر معین میشویم.

اما دلیل اول، یعنی گفتههای سرجان ملکم. اینها همانهاست که ما قبلًا تحت عنوان «اظهارنظرها» و تحت عنوان «مزدیسنا و ادب پارسی» نقل کردیم و بی اعتباری آنها را روشن نمودیم. سرجان ملکم ظاهراً در قرن ١٣ هجری میزیسته و ناچار گفته هایش درباره حادثهای که در حدود سیزده قرن با او فاصله تاریخی دارد باید به یک سند تاریخی مستند باشد و نیست. بعلاوه او آنچنان تعصب ضداسلامی خود را آشکار ساخته است که کوچکترین اعتباری به گفتهاش باقی نمیماند.

او مدعی است که پیروان پیامبر عربی شهرهای ایران را با خاک یکسان کردند (دروغی که در قوطی هیچ عطاری پیدا نمیشود). عجب است که مرحوم دکتر معین گفتار سراسر نامربوط سرجان ملکم را به عنوان یک دلیل ذکر مینماید.

اما مسأله «امّیت» و بیسوادی عرب جاهلی مطلبی است که خود قرآن هم آن را تأیید کرده است، ولی این چه دلیلی است؟! آیا اینکه عرب جاهلی بیسواد بوده، دلیل است که عرب اسلامی کتابها را سوزانیده است؟ بعلاوه، در فاصله دوره جاهلی و دوره فتوحات اسلامی که ربع قرن تقریباً طول کشید، یک نهضت قلم وسیله شخص پیغمبراکرم صلی الله علیه و آله در مدینه به وجود آمد که حیرتآور است.

این عرب جاهلی به دینی رو آورد که پیامبر آن دین «فدیه» برخی اسیران را که خواندن و نوشتن میدانستند، «تعلیم» اطفال مسلمین قرار داد. پیامبر آن دین برخی اصحاب خود را به تعلیم زبانهای غیرعربی از قبیل سریانی و عبری و فارسی تشویق کرد. خود گروهی در حدود بیست نفر «دبیر» داشت و هر یک یا چند نفر را مسؤول دفتر و کاری قرار داد [١]. این عرب جاهلی به دینی رو آورد که کتاب آسمانیاش به قلم و نوشتن سوگند یاد کرده است [٢] و وحی آسمانیاش با «قرائت» و «تعلیم» آغاز گشته است [٣]. آیا روش پیغمبر و تجلیل قرآن از خواندن و نوشتن و

[١]. رجوع شود به رساله «پیامبر امّی»، نوشته مرتضی مطهری.[٢].«ن وَالْقَلَمِ وَ ما یسْطُرون» (قلم/ ١).[٣].«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذی خَلَقَ، خَلَقَ الْانْسانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَ رَبُّک الْاکرَمُ، الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْانْسانَ مالَمْ یعْلَمْ» (علق/ ١- ٥).