مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥٥ - عکس العمل ها

ابومسلم خراسانی، برامکه.

بعضی از نامبردگان از قبیل ابن ابی العوجاء قطعاً به ماوراء ماده و طبیعت معتقد نبودهاند. از نظر احادیث شیعه که حاکی از مباحثات و احتجاجاتی است که این مرد با ائمه اطهار و اصحاب ائمه میکرده است جای تردید نیست که وی منکر ماوراء ماده و طبیعت بوده است. زندیق بودن بعضی از افراد دیگر نیز که نامشان برده شد جای تردید نیست، ولی زندیق بودن برخی دیگر از آنان سخت مورد تردید است.

از قرائن به دست میآید که پیدایش گروهی زندیق به معنی مانوی و دو خدایی و معتقد به دو اصل نور و ظلمت، و یا به معنی دهری و منکر ماوراء طبیعت و ماده دستاویزی برای رجال سیاست و برخی متنفذین دیگر شد که دشمنانشان را با این نام و این بهانه از بین ببرند. لهذا به هیچ وجه نمیتوان اعتماد کرد که همه کسانی که مورد این اتهام واقع شدهاند واقعاً زندیق بودهاند. خصوصاً اینکه در میان متهمان افرادی دیده میشوند که به زهد و نیکی و وفاداری به اسلام معروفند؛ برخی از آنها از شیعیان مخلص و مورد عنایت اهل البیت میباشند و دشمن سرسخت خلفا.

بدیهی است که چنین کسانی طبعاً از طرف دستگاه خلافت مورد اتهام قرار میگیرند.

برخی صرفاً به خاطر اشتغال به علوم عقلی مورد این اتهام واقع شدند.

ابن الندیم در الفهرست ضمن شرح حال ابوزید احمد بن سهل بلخی، میگوید:

«وی متهم به زندقه بود»، و از یکی از دوستان نزدیکش نقل میکند که:

«این مرد مظلوم بود، مردی بود موحد و خداپرست، من بهتر از دیگران او را میشناسم، با هم بزرگ شدیم، علت شهرتش به زندقه اشتغال به منطق بود، ما با هم منطق خواندیم و هیچ کدام تمایلی به الحاد نداشتیم.» [١]

احمد امین [٢] از الاغانی نقل میکند که:

«حمید بن سعید از چهرههای نمایان معتزله بود. در برخی از مسائل با ابن ابی دواد، قاضی القضاة معروف دوره معتصم مخالفت کرد. ابن ابی دواد ذهن معتصم را درباره او خراب کرد که او شعوبی و زندیق است.»