وَاعْتَصِموا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَلاتَفَرَّقوا وَاذْکروا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیکمْ اذْ کنْتُمْ اعْداءً فَالَّفَ بَینَ قُلوبِکمْ ... وَ کنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَانْقَذَکمْ ... [٢] کنْتُمْ خَیرَ امَّةٍ اخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرونَ بِالْمَعْروفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکرِ ... [٣].

کسانی که در تاریخ جنبشهای آزادیبخش مطالعه میکنند میدانند که اساس رهایی بخشی ملتها و امتها بر این است که فرد یا جماعتی- ولو قلیل- خود به معنای واقعی از قید اسارت و دلبستگی ارباب دنیا رها شده، به درجه آزادگی کامل رسیده باشند و اینان به مردم و ملت خود بگویند که اگر ملتها بخواهند، سلطه و حکومت ارباب دنیا بر سرشان باقی خواهد ماند و اگر ایشان اراده کنند، همان ارباب زور و زر چون یخی آب و نابود میشوند. بنای رهایی بخشی انسان بر ایمان به حقانیت و مظلومیت خود از یک طرف و ضعف و تزلزل و بطلان دستگاههای اربابی روزگار از طرف دیگر است. چه مکتب و آئینی صریحتر و روشنتر از اسلام به پیروان خود اصول و مبانی این آزادگی را تعلیم میدهد؟

توحید و اسلام یعنی رهایی و آزادی، یعنی شکستن قیود و زنجیرها و باز کردن راه تکامل و تعالی به سوی آستان الهی.

اسلام به پیروان خود میگوید که این اختلاف رنگها و نژادها و زبانها که در ملتهای روی زمین میبینی و آنها آن را ملاک جدایی و تفرقه ساختهاند، چیزی اصیل و جوهری نیست. در مجموع، آن مردمی عزیز و شریف ترند که در راه تکامل انسانیت قدم بردارند.

رنگها و زبانها و سنتهایی که در میان ابناء بشر مشاهده میکنی، همچون اختلافی که در خود طبیعت به چشمت میخورد جلوههای گوناگون یک حقیقت و شمهای از غنا و کثرت در وجود است، که هر گلی رنگ و بویی دارد و خواص و فوایدی، که همه در راه حرکت آدمیت به سوی مبدأ اعلای خود ارزیابی و تقدیر میشوند. این اختلاف و تفاوتها نه تنها مایه جدایی و دشمنی نتوانند بود، بلکه برخورد و آشنایی (تعارف) اینان است که تکامل مادی و معنوی میزاید.

پس راه شما که در این آئین مشترکید، از هر نژاد و اقلیم و زبانی که باشید این است که آئین خدایی را با قوّت حفظ کنید و از هم متفرق نگردید و یادآور این نعمت باشید که

[١]. حجرات/ ١٣.[٢]. آل عمران/ ١٠٣.[٣]. آل عمران/ ١١٠.