٣. ابن کثیر. ابن الندیم میگوید: «گفته شده است که ابن کثیر از اولاد ایرانیانی است که انوشیروان آنها را به یمن فرستاد تا حکومت را از حبشیان گرفتند و به سیف بن ذی یزن که به تظلم به دربار انوشیروان آمده بود سپردند».

ما قبلًا نقش مهم این ایرانیان را در ترویج و توسعه اسلام در آن منطقه بیان کردهایم.

در ریحانة الادب مینویسد: «ابن کثیر اصول قرائت را از مجاهد، از ابن عباس، از علی علیه السلام اخذ نمود. وفات ابن کثیر در سال ١٢٠ هجری واقع شده است».

٤. کسائی. مطابق آنچه در الفهرست ابن الندیم آمده است نام وی علی است و پدرش حمزة بن عبد اللَّه بن بهمن بن فیروز است. کسائی از مشاهیر ادب عربی و از اکابر نحویین است. او معلم فرزندان هارون بود. در سفر هارون به خراسان همراه وی بود و در ری درگذشت و از قضا محمد بن حسن شیبانی فقیه و قاضی القضاة معروف که او نیز همراه هارون بود، در همان روز درگذشت و در ری دفن شد.

هارون گفت امروز فقه و عربیت را در ری دفن کردیم. وفات کسائی در اواخر قرن دوم هجری واقع شده است. کسائی نیز شیعه بوده است.

اما تفسیر. در زمان رسول اکرم طبعاً مسلمانان مشکلات خود را درباره معانی و مفاهیم آیات قرآن از آن حضرت میپرسیدند. برخی از صحابه بیش از دیگران در فهم معانی قرآن بصیرت داشتند، لهذا از همان اول به عنوان «مرجع» در تفسیر آیات قرآن شناخته شدند. عبد اللَّه بن عباس و عبد اللَّه بن مسعود از این افرادند. ابن عباس در این جهت شهرت بیشتری دارد. آراء او در کتب تفسیر زیاد نقل میشود.

ابن عباس شاگرد امیرالمؤمنین علی علیه السلام بود و به این شاگردی افتخار میکرد و به خود میبالید. ابن مسعود نیز شیعه و شاگرد علی علیه السلام است. در کتب فهرست از یک کتاب تفسیر تألیف ابن عباس یاد میشود. برخی مدعی هستند که نسخهای از این تفسیر هم اکنون در کتابخانه سلطنتی مصر موجود است [١]. ابن عباس با همه تبحری که در تفسیر داشت میگفت: «در مقابل علی همچون قطرهای در مقابل دریا هستم».

جرجی زیدان مدعی است که تا آخر قرن اول هجری، تفسیر قرآن زبان به زبان

[١]. کتاب مفسران شیعه، از انتشارات دانشگاه شیراز، تألیف دکتر محمد شفیعی، ص ٤٦.