ببینیم که در صورت دلبستگی این ملتها به اسلام، مبانی وجدان مشترک و وحدت ملی در آنها چگونه است؛ یعنی اسلام به عنوان یک جهان بینی و مسلک چه داعیههایی به آنان تعلیم و تلقین میکند، و ثانیاً این جماعات با وجود اسلام به چه دردهای مشترکی مبتلا هستند.

ماتَعْبُدونَ مِنْ دونِهِ الّا اسْماءً سَمَّیتُموها انْتُمْ وَ اباؤُکمْ ماانْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ [١] انِ الْحُکمُ الّا لِلَّهِ امَرَ الّاتَعْبُدوا الّا ایاهُ ذلِک الدّینُ الْقَیمُ وَ لکنَّ اکثَرَ النّاسِ لایعْلَمَونَ [٢].

یا ایهَا النّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعوا لَهُ انَّ الَّذینَ تَدْعونَ مِنْ دونِ اللَّهِ لَنْ یخْلُقوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعوا لَهُ وَ انْ یسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَیئاً لایسْتَنْقِذوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّالِبُ وَ الْمَطْلوبُ [٣].

وَجاهِدوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَبیکمْ وَماجَعَلَ عَلَیکمْ فِی الدّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ ابیکمْ ابْراهیمَ هُوَ سَمّیکمُ الْمُسْلِمینَ مِنْ قَبْلُ وَ فی هذا لِیکونَ الرَّسولُ شَهیداً عَلَیکمْ وَ تَکونوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ فَاقیموا الصَّلوةَ وَ اتوا الزَّکوةَ وَاعْتَصِموا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلیکمْ فَنِعْمَ الْمَوْلی وَ نِعْمَ النَّصیرُ [٤].

یا ایها النّاسُ انّا خَلَقْناکمْ مِنْ ذَکرٍ وَ انْثی وَ جَعَلْناکمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا انَ

[١]. شما طوق اطاعت و اسارت و بندگی هیچ مقامی غیر از گرداننده این کائنات را بر گردن نمینهید مگر اسمهایی که خود یا اسلافتان نامگذاری کردهاید (خود ساخته و قدرت دادهاید).[٢]. یوسف/ ٤٠.[٣]. ای مردم به این مثل گوش دهید: آن کسانی که شما به درگاهشان پناه میبرید نه قدرت خلق یک مگس دارند و نه در برابر مگسی تاب مقاومت. هم آنها که ستایش میکنید و میطلبید و هم شما که دلبسته و اسیر آنانید ضعیف و بیچارهاید (حج/ ٧٣).[٤]. در راه پروردگار، آنچنان که حق جهاد است مجاهده و تلاش کنید. او شما را برگزیده و رنج شما را طالب نیست. این جهاد و تلاش در خدا و برای خدا آئین پدر شما ابراهیم است که از پیش این ملیت را پایه گذاری کرده و شما را «ملت اسلام» خواند. در این راه محمد (ص) نمونهای اعلی برای شماست و شما هم نمونهای عالی برای خیل انسانیت باشید. پس مدام با حفظ نماز رابطه خود را با مدبر بیهمتای این عالم برقرار و با زکات پیوسته وجود و هستی خود را تزکیه کنید، و امید و دل به خدا ببندید که او دوست و سرپرست شماست و چه نیکو سرپرستی و چه خوب یاوری (حج/ ٧٨).