ولی با کمال تأسف تا آنجا که این بنده اطلاع دارد، آنچه درباره طبقات فقها نوشته شده از اهل تسنن و مربوط به آنهاست. درباره طبقات فقهای شیعه تاکنون کتابی نوشته نشده است، لهذا برای کشف طبقات فقهای شیعه، از لابلای کتب تراجم و یا کتب اجازات که مربوط است به طبقات راویان حدیث باید استفاده کرد.

ما در اینجا نمیخواهیم طبقات فقهای شیعه را به تفصیل بیان کنیم، بلکه میخواهیم شخصیتهای برجسته و بنام فقها را که آرائشان مورد توجه است با ذکر کتابهای فقه ذکر کنیم؛ ضمناً طبقات فقها نیز شناخته میشوند.

تاریخ فقهای شیعه را از زمان غیبت صغری (٢٦٠- ٣٢٩) آغاز میکنیم، به دو دلیل: یکی این که عصر قبل از غیبت صغری عصر حضور ائمه اطهار است و در عصر حضور، هرچند فقها و به معنی صحیح کلمه مجتهدین و ارباب فتوا- که ائمه اطهار آنها را به فتوا دادن تشویق میکردهاند- بودهاند، ولی خواه ناخواه فقها به علت حضور ائمه اطهار علیهم السلام تحت الشعاع بودهاند؛ یعنی مرجعیت آنها در زمینه دستنارسی به ائمه بوده است و مردم حتی الامکان سعی میکردند به منبع اصلی دست یابند و خود آن فقها نیز مشکلات خود را تا حد مقدور و ممکن با توجه به بعد مسافتها و سایر مشکلات با ائمه اطهار در میان میگذاشتند. دیگر اینکه علی الظاهر فقه مدون ما منتهی میشود به زمان غیبت صغری؛ یعنی تألیف و اثری فقهی قبل از آن دوره از فقهای شیعه فعلًا در دست نداریم یا این بنده اطلاع ندارد.

ولی به هرحال در شیعه نیز فقهای بزرگی در عصر ائمه اطهار وجود داشته است که با مقایسه با فقهای معاصر آنها از سایر مذاهب، ارزش آنها معلوم و مشخص میشود. ابن الندیم فن پنجم از مقاله ششم کتاب بسیار نفیس خود را که به نام «فهرست ابن الندیم» شهرت و اعتبار جهانی دارد، اختصاص داده به «فقهاء الشیعه» و در ذیل نامهای آنها از کتابهای آنها در حدیث یا فقه یاد میکند. درباره حسین بن سعید اهوازی و برادرش میگوید: «اوسع اهل زمانهما علماً بالفقه و الآثار و المناقب»، یا درباره علی بن ابراهیم قمی میگوید: «من العلماء الفقهاء» و درباره محمد بن حسن بن احمد بن الولید قمی میگوید: «و له من الکتب کتاب الجامع فی الفقه». ولی ظاهراً کتب فقهیه آنها به این شکل بوده است که در هر بابی احادیثی که آنها را معتبر میدانستهاند و برطبق آنها عمل میکردهاند ذکر میکردهاند؛ آن کتابها، هم حدیث بود و هم نظر مؤلف کتاب.