٢. هشام بن سالم جوزجانی. این مرد از مشاهیر و معاریف اصحاب امام صادق علیه السلام است. در میان اصحاب امام صادق علیه السلام گروهی هستند که امام صادق آنها را به عنوان «متکلم» خوانده است و در کتاب الحجة کافی مسطور است [١] از قبیل حمران بن اعین، مؤمن الطاق، قیس بن الماصر وهشام بن الحکم و غیرهم.

قیس بن ماصر همان کسی است که گویند کلام را از علی بن الحسین علیه السلام آموخت [٢] ٣. فضل بن ابوسهل بن نوبخت. از آل نوبخت است. آل نوبخت همانطور که ابن الندیم گفته است به تشیع معروفند و فضلای زیادی در طول سه قرن از آنها برخاسته است که اکنون مجال توضیح آن نیست. نوبخت خودش منجم و در دربار منصور بود. روزی پسرش ابوسهل را به دربار منصور برد که به جانشینی خود معرفی کند. منصور نامش را پرسید. گفت: «خورشید ماه طیماذاه ما بازارد باد خسرو نه شاه». منصور گفت: همه اینها اسم توست؟ گفت: آری. منصور تبسم کرد و گفت:

پدرت چه کرده؟!! اسمت را مختصر کن، یا همان کلمه «طیماذ» را از جزء اسمت انتخاب کن و یا من برایت کلمه «ابوسهل» را به عنوان کنیه انتخاب میکنم. ابوسهل به همین کنیه راضی شد [٣]. بسیاری از نوبختیان کنیهشان ابوسهل است.

بسیاری از متکلمین شیعه از خاندان نوبختاند از قبیل: فضل بن ابی سهل بن نوبخت که در زمان هارون در رأس کتابخانه معروف بیت الحکمه بود و از مترجمین فارسی به عربی در عصر هارونی و مأمونی به شمار میرود، و همچنین اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت و پسرش اسماعیل بن اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت و پسر دیگرش علی بن اسحاق و نوادهاش ابوسهل اسماعیل بن علی بن اسحاق که او را شیخ المتکلمین در شیعه لقب دادهاند و دیگر حسن بن موسی نوبختی خواهرزاده ابوسهل اسماعیل بن علی و عدهای دیگر از این خاندان ایرانی [٤] ٤. فضل بن شاذان نیشابوری. در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم [میزیسته]،

[١]. کافی، چاپ آخوندی، ج ١/ ص ١٧١.[٢]. تأسیس الشیعة، ص ٣٥٨.[٣]. همان، ص ٣٦٣ و ٣٦٤.[٤]. همان، ص ٣٦٢- ٣٧٥ و کتاب خاندان نوبختی تألیف مرحوم عباس اقبال آشتیانی.