آن دو سه قرن دورهای است بسیار جالب توجه و مهم و از این حیث عدیم النظیر است، امتزاج ادوار قدیم و جدید است، دوره تحول آداب و تطور مراسم و سیر عقاید و افکار است، ولی به هیچ وجه دوره رکود و سکون یا مرگ نیست.» [١]

از مشخصات این دو قرن این است که شخصیتهای مسلمان ایرانی علاوه بر شکفتگی استعداد علمی و فرهنگی و کسب افتخاراتی از این نظر، از جنبه مذهبی و دینی خود را به مقام قداست رساندند در حدی که مورد احترام فوق العاده مذهبی ملل دیگر قرار گرفتند و هنوز هم در کتب اسلامی، مخصوصاً در کتب غیرایرانی و غیرشیعی نام آنان در هالهای از قدس قرار گرفته است؛ در اقصی بلاد اسلامی مردم نام آنها را با احترام فراوان میبرند. این دوره از نظر علمی و فرهنگی در ردیف اول است و اما از جنبه کسب قداست و احترام مذهبی برای ایرانیان قطعاً بیرقیب و بی نظیر است.

اگر بخواهیم محصول این دو قرن را روشن کنیم باید نظری به جامعه ایرانی از حدود دهه سوم قرن اول هجری که ایران به دست مسلمانان فتح شد تا حدود دهه دوم قرن سوم هجری که طاهریان در خراسان نیمه استقلالی یافتند و بلکه تا حدود دهه ششم قرن سوم که صفاریان استقلال یافتند، بیفکنیم و نتیجه گیری کنیم.

البته از این نکته نباید غافل بود که تازه در عهد صفاریان و سامانیان و غیرهم نیز بسیاری از دانشمندان ایرانی که استعداد خویش را به ظهور رسانیدهاند، در ایران و حوزه حکومت ایرانی نبودهاند، غالباً در عراق و احیاناً در حجاز یا جای دیگر میزیستهاند.

بگذریم از سلمان فارسی که افتخار صحبت رسول خدا صلی الله علیه و آله را کسب کرده و به شرف «مِنّا اهْلَ الْبَیت» نایل آمده است و از نظر مسلمانان شیعه افضل صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام است و از نظر غیرشیعه در ردیف کبار صحابه است و نام نامیاش در دیوار مسجد النبی میدرخشد.

از این مرد بزرگ و بزرگوار میگذریم. سایر ایرانیان نامدار را درنظر میگیریم.

و چون طرف سخن ما کسانی هستند که با مقیاس احساسات ملی و ایرانی با ما

[١]. همان، ترجمه فارسی، ج ١/ ص ٣٠١ و ٣٠٢.