از قرن هفتم به بعد، مخصوصاً درسه چهار قرن اخیر اکثریت فقهای شیعه را ایرانیان تشکیل داده و میدهند. در عین حال در همین دورههای اخیر برخی فقهای شیعه از میان عرب برخاستهاند که فوق العاده مقام شامخی دارند، از قبیل شیخ جعفر کاشف الغطاء وشیخ محمدحسن صاحب جواهرالکلام [١] (رضوان اللَّه علیهم اجمعین).

بی مناسبت نیست تاریخچه مختصری از فقه و فقهای شیعه از زمان غیبت صغری تا عصر حاضر ذکر کنیم تا ضمن اینکه سهم ایرانیان در فقه شیعه روشن میشود، تسلسل و تداوم این رشته فرهنگی اسلامی در طول تقریباً هزاروصد سال که بدون وقفه ادامه یافته است نیز روشن شود.

علم فقه (یعنی فقه مدون که در آن، کتاب تدوین و تألیف شده است و آن کتب هم اکنون نیز موجود است) سابقه هزاروصد ساله دارد؛ یعنی از ١١ قرن پیش تاکنون بدون وقفه حوزههای تدریسی فقهی برقرار بوده است؛ استادان شاگردانی تربیت کردهاند و آن شاگردان به نوبه خود شاگردان دیگری تربیت کردهاند تا عصر حاضر، و این رابطه استاد و شاگردی قطع نشده است.

البته علوم دیگر مانند فلسفه، منطق، ریاضیات، طب سابقه بیشتری دارند و کتابهایی از زمانهای دورتر در این علوم در دست است، ولی در هیچیک از آن علوم شاید نتوان این چنین حیات متسلسل و متداومی که بدون وقفه و لاینقطع رابطه استاد و شاگردی در آن محفوظ باشد نشان داد؛ فرضاً هم در علم دیگری وجود داشته باشد منحصر به جهان اسلام است، یعنی تنها در جهان اسلام است که علوم سابقه حیاتی متسلسل و منظم هزار ساله و بیشتر دارند که وقفهای در بین حاصل نشده است. ما بعداً راجع به تسلسل و تداوم فلسفه و عرفان هم بحث خواهیم کرد.

خوشبختانه یکی از مسائلی که مورد توجه علمای مسلمین بوده است این است که طبقات متسلسل ارباب علوم را مشخص سازند. این کار در درجه اول نسبت به علمای حدیث انجام یافته است و در درجات بعدی برای علمای علوم دیگر. ما کتابهای زیادی به این عنوان داریم مانند طبقات الفقهاء ابواسحاق شیرازی، طبقات الاطباء ابن ابی اصیبعه، طبقات النحویین و طبقات الصوفیه ابوعبد الرحمن سلمی.

[١]. هرچند بعضی مدعی هستند (مکارم الاثار، ج ٥) که ایشان اصفهانی الاصل میباشند.