مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٥٠ - ادبیات

سمرقندی در قرن سوم، و حسن بن عبد اللَّه بن مرزبان سیرافی شیرازی که از یک خانواده مجوسی بود و پدرش عبد اللَّه مسلمان شد، و یوسف بن حسن بن عبد اللَّه بن مرزبان سیرافی و ابوبکر خوارزمی طبرستانی الاصل و ابن خالویه همدانی در قرن چهارم، و ابو مسلم اصفهانی در قرن پنجم، و نجم الائمه استرآبادی معروف به رضی در قرن هفتم.

و همچنین گروهی از علمای فصاحت و بلاغت اسلامی، ایرانیاند از قبیل عبد القاهر جرجانی سابق الذکر و محمد بن عمران مرزبانی خراسانی شیعی متوفای ٣٧١ که گفته میشود واضع اولی علم بیان او بوده نه عبد القاهر جرجانی، و زمخشری سابق الذکر و صاحب بن عباد طالقانی متوفّی در ٣٨٥ و سکاکی خوارزمی متوفّی در قرن هفتم و قطب الدین شیرازی شارح مفتاح سکاکی متوفّی در ٧١٠ و تفتازانی نسئی یا سرخسی متوفّی در ٧٩١ و میر سیدشریف جرجانی متوفّی در ٨١٦.

در میان لغویین نیز عده زیادی ایرانیاند از قبیل جوهری نیشابوری صاحب صحاح اللغة متوفّی در حدود نیمه دوم قرن چهارم و راغب اصفهانی متوفّی در ٥٦٥ و مجدالدین فیروزآبادی صاحب قاموس اللغة متوفّی در ٨١٦ و میدانی نیشابوری صاحب السامی فی الاسامی و مجمع الامثال متوفّی در ٥١٨ و غیر اینها.

همچنانکه گروهی از مورخین اسلامی نیز ایرانیاند از قبیل ابوحنیفه دینوری سابق الذکر و ابن قتیبه دینوری سابق الذکر و طبری سابق الذکر و بلاذری متوفّی در ٢٧٩، ابوالفرج اصفهانی اموی الاصل متوفّی در ٣٥٦ و حمزه اصفهانی متوفّی در ٣٥٠.

مورخین اسلامی خیلی زیادند. شاید در کمتر رشتهای مانند رشته تاریخ تألیف شده باشد.

جرجی زیدان میگوید:

«مسلمانان بیش از هر ملت دیگر (به استثنای ملل عصر جدید) در تاریخ پیشرفت کرده و کتاب نوشتند، به قسمی که در کشف الظنون نام ١٣٠٠ کتاب تاریخی ذکر شده است، و این عدد بجز کتابهایی است که در شرح آن تواریخ نوشته شده و یا کتابهایی که در تلخیص آن تواریخ تألیف شده و یا کتبی که در تاریخ تدوین شده بود و از دست رفته که نام هیچیک از آنها در