بحث درباره تکلیف فعلی ملتها نیست؛ هدف کشف عوامل و عناصری است که وجدان ملی را میسازد و روابط و عواطفی بین دستهای از مردم برقرار میکند تا یک ملت به وجود آید.

دیدیم که عوامل متعارف زبان و فرهنگ و سوابق تاریخی و نژادی، گرچه در مبادی تکوین یک ملت مؤثرند ولی نقش اساسی و همیشگی ندارند. بدین جهت است که میگوییم نقش این عوامل اصالت ندارد؛ نه جوهر بلکه اعراضاند، زیرا مردمی که یک زمان برای استقلال و حیثیت مبارزه میکردند، پس از وصول به منظور، به حسب انتظارات و داعیههایی که در سر دارند، با منافع و مطامع مورد نظرشان باز به دستههای حاکم و محکوم و بهرهور و محروم تقسیم میشوند و مبارزه ملی به صورت مبارزه داخلی و طبقاتی درمیآید؛ جدایی و مبارزهای که بین مردمی با یک فرهنگ و زبان و نژاد درمیگیرد، همان مردم و افرادی که قبلًا وجدان جمعی در آنان به وجود آمده بود ولی اکنون که روابط عوض شده است وجدان جمعی هم میمیرد و محو میشود. پس به هر حال، مایه و پایه تکوین یک واحد ملی یا یک ملت و ارتباط و پیوندی که بین عواطف و دلهای افراد برقرار میشود و در نتیجه آرمان و ایده آلهای مشترکی به وجود میآورد چیست؟.

ما میبینیم در آن زمان که مردم الجزایر با استعمار فرانسه جنگ آزادیبخش خود را شروع کرده بودند یا اکنون که مردم فلسطین برای احیا و احقاق حقوق و هستی انسانی خود مبارزه میکنند یا ویتنامیها و ... عناصر متعارف ملیت از قبیل زبان مشترک و عناصر تاریخی و اقلیمی و اقتصادی در نزدیکی و تفاهم افرادشان مؤثر است ولی در عین حال میبینیم در اقصی نقاط عالم هم مردمی دیگر به همان اندازه یک الجزایری یا ویتنامی یا فلسطینی، دلشان برای پیروزی آنان میتپد. نوعی وحدت و پیوند قلبی و آرمان، همه این مردم مختلف را به یکدیگر پیوند میدهد، وحدتی که گاه دستهای از افراد را وادار میسازد زن و فرزند و محیط و مملکت خود را فراموش کرده با طی هزاران فرسنگ راه به جمع آنان بپیوندند و حتی در آنجا شهید شوند، در حالی که نه زبان مشترکی دارند و نه فرهنگ و تمدن و سابقه تاریخی واحدی. شما اگر به سرگذشت این نهضتها رسیدگی کنید، چه بسا اشخاص بیگانهای را از ملیتهای دیگر در آنها مییابید که قهرمانیهایی هم کردهاند تا پس از پیروزی آنان جزو همانها باقی بمانند و با آنان ملت نوینی بسازند.

از طرف دیگر، در داخل یک کشور جماعت گوناگونی را مییابید که از یک نژاد و