مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٨ - مزدَیسنا و ادب پارسی

و آریانژاد بر ایران حکومت میکردند.

در کتاب تمدن ایرانی تألیف جمعی از خاورشناسان، مقاله «مقاومت و ادامه حیات دین زرتشت» [١] به قلم پ. ژ. مناشه مینویسد:

«شکست و انقراض دولت ساسانی به دست اعراب مسلمان نتوانست مایه خفقان روح ایرانی شود و آیین زردشتی را نیز به صورت قطعی و کامل نابود نکرد. ایرانیان بقایای تمدن تلطیف شده و پروردهای به اسلام تحویل دادند که بر اثر حیاتی که این مذهب در آن دمید جان تازه گرفت.

... ایران به یکبار مسلمان نشد و مردم تمام نواحی آن در یک موقع دین اسلام را نپذیرفتند و مقاومتی را که مذهب زردشتی در مقابل آن به خرج داد نمیتوان نادیده گرفت.»

پ. ژ. مناشه پس از بحثی درباره اینکه مسلمین، مجوس را در زمره اهل کتاب میشمردند، میگوید:

«مورخین و جغرافی نویسان عرب که در این مورد مأخذ اساسی ما هستند، شهرهای متعددی را که هنوز در قرن سوم و چهارم هجری در آنها آتشکدههایی وجود داشته است نام میبرند. پس اگر چنین آتشکدههایی وجود داشته قطعاً روحانیونی هم برای اعمال و مراسم مذهبی در آن بودهاند که لزوماً به اندازه کافی از رسوم مذهبی اطلاع داشتهاند. ضمناً طرز زندگی زردشتیان ایجاب مینمود که افرادی برای تعلیم قوانین و اصول مذهب با مقام نیم مذهبی وجود داشته باشد. بنابراین، تقسیمات طبقاتی دین زرتشت حفظ شد و ما خواهیم دید که این تقسیمات طبقاتی نزد اقلیت زردشتی و کسانی که مردد بودند تا کدامیک از آن دو مذهب را بپذیرند فعالیت قابل توجهی به خرج داد. در قرن سوم هجری مذهب زرتشت شروع به یک نوع مبارزه قلمی نمود.»