نقل میشد و نخستین کسی که تفسیر قرآن را به صورت کتاب درآورد مجاهد بود (متوفّی در ١٠٤ هجری). سپس امثال واقدی و طبری در قرن دوم و سوم تفسیرهایی نوشتند [١] ولی البته این نظر صحیح نیست. ابن عباس و حتی سعید بن جبیر پیش از مجاهد به نگارش تفسیر قیام کردهاند. این نظر جرجی زیدان تابع یک نظر کلی تری است که مدعی است مسلمین در تمام قرن اول هیچ تألیفی نداشتهاند. نظر جرجی زیدان با دلایل قطعی مردود شناخته شده است. ما در ضمن فصول آینده به بطلان نظر او اشاره خواهیم کرد.

ایرانیان همانطور که به فن قرائت قرآن اهتمام ورزیدند به فن تفسیر نیز اهتمام ورزیدند.

اهتمام ایرانیان به تفسیر و فقه و حدیث که مستقیماً با متن اسلام مربوط بوده است از هر مورد دیگر بیشتر بوده است. برای ما فعلًا ممکن نیست همه مفسران ایرانی را از صدر اسلام تا عصر حاضر معرفی کنیم. اگر بنای چنین کاری باشد «مثنوی هفتادمن کاغذ شود». در هر قرنی صدها و هزارها مفسر وجود داشته است و صدها تفسیر نگاشته شده است. تحقیق درباره همه آنها و جداکردن ایرانیان از غیرایرانیان یک عمر وقت میخواهد. ولی برای این که نمونهای از خدمات ایرانیان در تفسیر ارائه داده شود کافی است که نظری به تفاسیر برجسته و مفسران مشهور و معروف میان مسلمین بیندازیم؛ خواهیم دید اکثر این مفسران ایرانی بودهاند.

ما این افراد را از میان کسانی انتخاب میکنیم که یا چون از مفسران اولیهاند، اسمشان و رأی و نظرشان زیاد در تفاسیر ذکر میشود و یا تفسیری برجسته و قابل توجه از آنها به یادگار مانده است.

دسته اول یعنی مفسران اولیه که آرائشان در کتب تفسیر زیاد نقل میشود، بعضی صحابی و بعضی تابعی و بعضی از شاگردان و یا شاگردانِ شاگردان تابعین بودهاند از قبیل ابن عباس، ابن مسعود، ابی بن کعب، سدی، مجاهد، قتاده، مقاتل، کلبی، سبیعی، اعمش، ثوری، زهری، عطاء، عکرمه، فراء و غیر اینها.

بعضی از اینها شیعهاند و بعضی غیرشیعه و همچنین بعضی ایرانیاند و بعضی

[١]. تاریخ تمدن، ترجمه فارسی، ج ٣/ ص ٩٥.