١. تفسیر علی بن ابراهیم قمی. این تفسیر از معروفترین تفاسیر شیعه است؛ اکنون موجود است و چاپ شده است. پدر علی بن ابراهیم از کوفه به قم منتقل شد. بعید نیست که علی بن ابراهیم یک ایرانی عرب نژاد باشد. وی از مشایخ شیخ کلینی است و تا سال سیصد و هفت در قید حیات بوده است.

٢. تفسیر عیاشی. مؤلف این تفسیر محمد بن مسعود سمرقندی است. اول مذهب اهل تسنن داشت و بعد به تشیع گرایید. معاصر شیخ کلینی است. از پدرش سیصدهزار دینار به او ارث رسید، همه را صرف نسخ و مقابله و استنساخ و جمع کتاب کرد. خانهاش به شکل یک مدرسه درآمده بود؛ هرکس به یک کار علمی گماشته شده بود و کار خود را انجام میداد و هزینه همه را عیاشی تأمین میکرد.

عیاشی علاوه بر تفسیر و حدیث و فقه، در طب و نجوم دستی داشته است. ابن الندیم در الفهرست از او یاد کرده و کتابهای فراوانی از او نام برده و مدعی شده که کتب عیاشی در خراسان رواج زیادی دارد. عیاشی ایرانی است ولی ظاهراً عرب نژاد است. ابن الندیم میگوید: گفته شده که تمیمی الاصل است. عیاشی از علمای قرن سوم هجری محسوب میشود.

٣. تفسیر نعمانی. مؤلف این تفسیر، ابوعبد اللَّه محمد بن ابراهیم است. احیاناً به نام ابن ابی زینب خوانده میشود. شاگرد شیخ کلینی است. صاحب تأسیس الشیعة میگوید: نسخهای از تفسیر نعمانی در کتابخانه ایشان هست. نعمانی معلوم نیست که اهل عراق (حدود واسط) است یا اهل مصر. نعمانی از علمای قرن چهارم محسوب میشود.

نعمانی دخترزادهای دارد به نام ابوالقاسم حسین معروف به ابن المرزبان و وزیر مغربی [١]. این مرد به یزدجرد ساسانی نسب میبرد و نظر به اینکه چند نوبت به وزارت رسیده است به «وزیر مغربی» معروف است. ابن المرزبان در چهارده سالگی قرآن مجید را حفظ کرد، در نحو و لغت و حساب و جبر و هندسه و منطق و برخی فنون دیگر ماهر بود، ادیب و نویسندهای توانا بود.

ابن المرزبان کتابی دارد به نام خصائص القرآن. در سال ٤١٨ و یا ٤٢٨ درگذشته

[١]. رجوع شود به تأسیس الشیعة، ص ٣٣٦ و ریحانة الادب، ج ٨/ ص ٢٠١ و ٢٠٢.