وجود داشته است. اهل تسنن مدعی هستند اول فرد مسلمانی که اجتهاد کرد معاذبن جبل از اصحاب رسول خداست که به امر آن حضرت سفری برای تبلیغ اسلام به یمن رفت و داستانش معروف است.

علامه فقید سیدحسن صدر در کتاب تأسیس الشیعه مینویسد: «اولین کتاب فقهی شیعه، در عصر امیرالمؤمنین علی علیه السلام وسیله عبیداللَّه بن ابی رافع که کاتب و خزانهدار آن حضرت بود تألیف شد». ما قبلًا از عبیداللَّه و پدرش در شمار مؤلفان کتب حدیث یاد کردیم.

ابن الندیم در الفهرست عدهای از کتابهای فقهی شیعه و مؤلفان آنها را در عصر ائمه علیهم السلام تحت عنوان «فقهاء الشیعه» نام میبرد. عدهای از فقهای عصر ائمه ایرانی بودهاند، ولی البته نسبت به فقهای غیرایرانی آن عصر در اقلیتاند.

بهطور کلی در فقهای شیعه چه در عصر ائمه علیهم السلام و چه در اعصار بعد تا حدود قرن هفتم اکثریت را فقهای غیرایرانی تشکیل میدادهاند. قدمای فقهای شیعه که در حال حاضر کتبشان در دست است و در کتب فقهی آراء و نظریاتشان نقل میشود غالباً غیرایرانی میباشند.

درطبقه قدما، صدوق اول علی بن حسین بن بابویه قمی و صدوق دوم محمد بن علی بن الحسین، بلکه همه آل بابویه از قبیل شیخ منتجب الدین رازی که از احفاد حسین بن علی بن بابویه قمی است و همچنین شیخ الطائفه ابوجعفر طوسی و شیخ سلار بن عبد العزیز دیلمی صاحب کتاب مراسم و شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی و ابن حمزه طوسی صاحب کتاب وسیلة وعیاشی سمرقندی- که قبلًا در عداد مفسرین نامش برده شد و گفتیم ابن الندیم کتب فقهی زیادی از او نام میبرد و مدعی است که کتبش در خراسان رواج فراوانی دارد- همه ایرانی هستند.

ولی در مقابل، عده بیشتری از فقهای شیعه را تا قرن هفتم میبینیم که غیرایرانی هستند از قبیل ابن جنید، ابن ابی عقیل، شیخ مفید، سید مرتضی علم الهدی، قاضی عبد العزیز بن براج، ابوالصلاح حلبی، سید ابوالمکارم ابن زهرة، ابن ادریس حلی، محقق حلی، علامه حلی و غیر اینها که ذکر خواهیم کرد.

علت این مطلب واضح است. شیعه در آن دورهها در ایران در اقلیت بوده است.

شیعیان لبنان، حلب، عراق ظاهراً از شیعیان ایران، هم بیشتر بودهاند و هم شرایط مساعدتری داشتهاند.