مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٥ - علل و عوامل سرعت

و مذهبی سرمشق آزادیخواهی و عدالت گستری باشد.» [١]

جرجی زیدان داستان معروف مرثیه گویی سید شریف رضی را برای ابواسحاق صابی ذکر میکند که یک مرد روحانی در مرثیه یک دانشمند کافر شعر میگوید.

سپس میگوید: آزادی فکر و عقیده و مماشات با دانشمندان چنان بود که آن مرد بزرگ روحانی با کمال آزادگی آن دانشمند صابی را مرثیه گفت.

جرجی زیدان چنین نتیجه میگیرد که مردم در تعصب و عدم تعصب از بزرگان (خلفا، سلاطین) خویش پیروی میکنند و اگر بزرگان و فرمانروایان آزادمنش باشند، سایرین نیز از آنان تبعیت دارند و عکسش هم عکس است. ولی این نتیجه گیری صحیح نیست. امثال سید شریف رضی دنباله رو خلفا نبودند، سعه صدر و بلند نظری را از خلفا نیاموخته بودند؛ از شارع مقدس اسلام آموخته بودند که علم را به هرحال محترم میشمارد، و لهذا وقتی که به سید اعتراض شد پاسخ داد که من در حقیقت علم را مرثیه گفتم نه شخص را.

آقای دکتر زرین کوب نیز در کتاب کارنامه اسلام روح تسامح و بیتعصبی مسلمین را عامل مهمی در سرعت پیشرفت مسلمین میشمارند [٢] عامل دیگر که در اقبال عظیم مسلمین به علوم مؤثر بوده است توصیه و تشویق فراوان اسلام به تحصیل علم است. جرجی زیدان با اینکه تعصب مسیحی دارد و در بعضی مسائل این تعصب کاملًا نمودار است و گاهی میخواهد اصرار بورزد که مسلمین اولیه با هر کتابی جز قرآن مخالف بودند، معذلک اعتراف میکند که تشویق اسلام به علم عامل مؤثری بوده است. میگوید:

«همینکه مملکت اسلام توسعه یافت و مسلمانان از انشای علوم اسلامی فارغ شدند، کم کم به فکر علوم و صنایع افتادند و برای خود همه نوع وسایل تمدن فراهم ساختند و طبعاً در صدد تحصیل علم و صنعت برآمدند و چون از کشیشان مسیحی مطالبی از فلسفه شنیده بودند، بیش از سایر علوم به فلسفه علاقهمند گشتند، بخصوص که احادیث وارده از (حضرت) رسول اکرم صلی الله علیه و آله آنان را به تحصیل علم و بخصوص فلسفه تشویق مینمود