جامی در رشتههای مختلف: نحو، صرف، فقه، اصول، منطق، فلسفه، عرفان تحصیلات عالی داشته و کتب زیاد تألیف کرده است؛ از آن جمله است شرح فصوص الحکم محیی الدین، شرح لمعات فخرالدین عراقی، شرح تائیه ابن فارض، شرح قصیده برده در مدح حضرت رسول صلی الله علیه و آله، شرح قصیده میمیه فرزدق در مدح حضرت علی بن الحسین علیه السلام، لوایح، بهارستان که به روش گلستان سعدی است، نفحات الانس در شرح احوال عرفا. جامی مرید طریقتی بهاء الدین نقشبند مؤسس طریقه نقشبندیه است، ولی همچنانکه محمد لاهیجی بااینکه مرید طریقتی سیدمحمد نوربخش بوده است شخصیت فرهنگی تاریخیاش بیش از اوست، جامی نیز با اینکه از اتباع بهاء الدین نقشبند شمرده میشود شخصیت فرهنگی و تاریخیاش به درجاتی بیش از بهاء الدین نقشبند است. لهذا ما که در این تاریخچه مختصر نظر به جنبه فرهنگی عرفان داریم نه جنبه طریقتی آن، محمد لاهیجی و عبد الرحمن جامی را اختصاص به ذکر دادیم. جامی در سال ٨٩٨ در ٨١ سالگی درگذشته است.

این بود تاریخچه مختصر عرفان از آغاز تا پایان قرن نهم. از این به بعد به نظر ما عرفان شکل و وضع دیگری پیدا میکند. تا این تاریخ شخصیتهای علمی و فرهنگی عرفانی، همه جزء سلاسل رسمی تصوفاند و اقطاب صوفیه شخصیتهای بزرگ فرهنگی عرفان محسوب میشوند و آثار بزرگ عرفانی از آنهاست. از این به بعد شکل و وضع دیگری پیدا میشود:

اولًا دیگر اقطاب متصوفه، همه یا غالباً آن برجستگی علمی و فرهنگی که پیشینیان داشتهاند ندارند. شاید بشود گفت که تصوف رسمی از این به بعد بیشتر غرق آداب و ظواهر و احیاناً بدعتهایی که ایجاد کرده است میشود.

ثانیاًعدهای که داخل در هیچیک از سلاسل تصوف نیستند، در عرفان نظری محیی الدینی متخصص میشوند، که در میان متصوفه رسمی نظیر آنها پیدا نمیشود.

مثلًا صدرالمتألهین شیرازی متوفّی در سال ١٠٥٠ و شاگردش فیض کاشانی متوفّی در ١٠٩١ و شاگرد شاگردش قاضی سعید قمی متوفّی در ١١٠٣ آگاهیشان از عرفان نظری محیی الدینی بیش از اقطاب زمان خودشان بوده است، با اینکه جزء هیچیک از سلاسل تصوف نبودهاند. این جریان تا زمان ما ادامه داشته است، مثلًا