است. طریقی که نویسندگان اخیر برای تصوف و وصول به مقامات عالیه شرح میدهند: اول توبه و پس از آن یک سلسله اعمال دیگر ... که هر کدام باید برای ارتقاء به مقام بالاتری به ترتیب عملی شود.» [١]

ثانیاً خود عرفا بعضی از سلاسل طریقت را به حسن بصری و از او به حضرت امیر علیه السلام میرسانند، مانند سلسله مشایخ ابوسعید ابوالخیر [٢]. ابن الندیم در الفهرست فن پنجم از مقاله پنجم، سلسله ابومحمد، جعفر خلدی را نیز به حسن بصری میرساند و میگوید: حسن هفتاد نفر از اصحاب بدر را درک کرده است.

ثالثاً بعضی از حکایات که نقل شده است، میرساند که حسن بصری عملًا جزء گروهی بوده است که بعدها نام «متصوفه» یافتند. بعداً بعضی از آن حکایات را به مناسبت نقل خواهیم کرد. حسن بصری ایرانی الاصل است.

٢. مالک بن دینار. این مرد اهل بصره است. از کسانی بوده است که کار زهد و ترک لذت را به افراط کشانده است. داستانها از او در این جهت نقل میشود. وی در سال ١٣١ هجری درگذشته است.

٣. ابراهیم ادهم. اهل بلخ است. داستان معروفی دارد شبیه داستان معروف بودا.

گویند در ابتدا پادشاه بلخ بود و جریاناتی رخ داد که تائب شد و در سلسله اهل تصوف قرار گرفت. عرفا برای وی اهمیت زیاد قائلند. در مثنوی داستان جالبی برای او آورده است. ابراهیم در حدود سال ١٦١ هجری درگذشته است.

٤. رابعه عدویه. این زن، مصری الاصل و یا بصری الاصل و از اعاجیب روزگار است، و چون چهارمین دختر خانوادهاش بود «رابعه» نامیده شد. رابعه عدویه غیر از رابعه شامیه است که او هم از عرفاست و معاصر جامی است و در قرن نهم میزیسته است. رابعه عدویه کلماتی بلند و اشعاری در اوج عرفان و حالاتی عجیب دارد. داستانی درباره عیادت حسن بصری و مالک بن دینار و یک نفر دیگر از او نقل میشود که جالب است. رابعه در حدود ١٣٥ یا ١٣٦ درگذشته است و

[١]. میراث اسلام، ص ٨٥. ایضاً رجوع شود به محاضرات دکتر عبد الرحمن بدوی در دانشکده الهیات و معارف اسلامی در سال تحصیلی ٥٢- ٥٣. نکته قابل توجه این است که بسیاری از کلمات نهج البلاغه، در آن رساله هست. این نکته با توجه به اینکه بعضی از صوفیه سلسله اسناد خود را از طریق حسن بصری به حضرت امیر علیه السلام میرسانند، بیشتر قابل توجه است و مسأله قابل تحقیق است.[٢]. تاریخ تصوف در اسلام، ص ٤٦٢، نقل از کتاب حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر.