مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٤ - طبقه دوم

٢. ابوزید احمد بن سهل بلخی. هم ادیب بوده و هم فیلسوف. ابن الندیم شرح حال او را در ردیف ادبا و نویسندگان آورده است و کتب فلسفی او را نیز همان جا بیان کرده است [١] ولی در ضمن احوال محمد بن زکریای رازی (در ردیف اطبا) که فلسفه را نزد بلخی خوانده است، مختصری درباره ابن بلخی توضیح میدهد بدون آنکه معلوم کند این همان ابوزید بلخی است یا شخص دیگر است و میگوید: من کتابهای زیادی به خط ابن بلخی در علوم بسیاری دیدهام که همه مسوّده و ناتمام بود [٢] بلخی علاوه بر مقام فلسفی، در ادب از طراز اول ادبای اسلامی به شمار رفته است. او را با جاحظ همردیف میشمارند و برخی او را بر جاحظ ترجیح میدهند.

ابن الندیم علاوه بر سایر کتب، کتابهایی از او به نامهای شرائع الادیان و نظم القرآن و قوارع القرآن و غریب القرآن و فضائل مکه را نام برده است. وی در سال ٣٢٢ درگذشته است.

در فهرست ابن الندیم و تاریخ الحکماء ابن قفطی ذکری از اینکه بلخی شاگرد کندی بوده به میان نیامده است، ولی متأخران بالاجماع او را شاگرد کندی دانستهاند.

ظاهراً مدرک همه آنها معجم الادباء یاقوت حموی است [٣] اما اگر واقعاً سال وفات بلخی ٣٢٢ باشد، شاگردی او نزد کندی بسیار بعید است، زیرا کندی در حدود سال ٢٥٨ درگذشته است و شصت و چهار سال میان این دو تاریخ فاصله است. مگر این که فرض کنیم بلخی لااقل حدود صد سال عمر کرده است، ولی معجم الادباء تصریح میکند که وی ٨٧ یا ٨٨ سال عمر کرد. پس اگر او در سال ٣٢٢ درگذشته باشد، در وقت فوتِ کندی ١٣ یا ١٤ سال داشته است. شاید بلخی شاگرد مع الواسطه کندی بوده است.

بلخی نیز احتمالًا شیعه است و هم رمی به کفر و الحاد شده است [٤]. میگویند ابوالحسن عامری، فیلسوف معروف- که بعد دربارهاش سخن خواهیم گفت- شاگرد بلخی بوده است، ولی چنانکه بعداً خواهیم گفت بعید به نظر میرسد.