١١. ارشادالعقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم، معروف به تفسیر ابوالسعود. ابوالسعود مؤلف این تفسیر از اکابر علمای عثمانی در قرن دهم است. سلطان بایزید دوم از او به واسطه تألیف این تفسیر قدردانی و تجلیل فراوان کرد. پس از اشتغال به مقام قضا و جلوس به مسند قاضی القضاتی در سال ٩٥٢ مفتی و شیخ الاسلام بلاد عثمانی شد.

تفسیر ابوالسعود مکرر در قاهره چاپ شده است. من این تفسیر را ندیدهام ولی بعضی از محققین و اساتید درجه اول تفسیر عصر ما برای این تفسیر ارزش فراوانی قائلند. ابوالسعود در سال ٩٨٢ درگذشته است.

١٢. روح البیان. این تفسیر به فارسی و عربی مخلوط است. اشعار فارسی عرفانی زیادی در آن گنجانیده شده است. مؤلف این تفسیر شیخ اسماعیل حقی از علمای عثمانی است. در استانبول به وعظ و ارشاد مشغول بود و بعد به شهر بروسه از شهرهای ترکیه رفت. این مرد صوفی منش است، تفسیرش نیز ذوقی و عرفانی است.

به واسطه عقاید صوفی مآبانه مورد آزار معاصرینش واقع شد. شیخ اسماعیل حقی در سال ١١٢٧ درگذشته است.

١٣. روح المعانی. این تفسیر تألیف سیدمحمود بن عبد اللَّه بغدادی حسنی حسینی معروف به آلوسی است. آلوسی شافعی مذهب بوده اما در بسیاری مسائل از فقه حنفی پیروی میکرده است. آلوسی قصیده عینیه معروف عبد الباقی موصلی عمری در مدح امیرالمؤمنین علی علیه السلام را شرح کرده است. این قصیده همان است که سیدکاظم رشتی معروف نیز آن را شرح کرده و کتابش به شرح القصیدة معروف است.

آلوسی اهل عراق است. گویند طایفهای هستند در عراق به این نام که مشهورند و آلوس نام نقطهای است در ساحل فرات [١]. آلوسی در سال ١٢٧٠ درگذشته است.

١٤. فتح القدیر. این تفسیر تألیف محمد بن علی بن محمد بن عبد اللَّه شوکانی یمنی است. شوکانی در شهر صنعای یمن بزرگ شد و در همان جا به مقام تدریس و افتاء رسید. شوکانی کتابی دارد به نام نیل الاوطارمن اسرارمنتقی الاخبار. بیشتر شهرت شوکانی به واسطه این کتاب است. شوکانی در سال ١٢٥٠ درگذشته است.

[١]. همان، چاپ سوم، ج ١/ ص ٥٩.