صاحب کتابهای زیاد در فقه [و اصول] از آن جمله شرایع، معارج، معتبر، المختصر، النافع و غیره است. محقق حلی با یک واسطه شاگرد ابن زهره و ابن ادریس حلی سابق الذکر است. در الکنی والالقاب ذیل احوال ابن نما مینویسد: «محقق کرکی در وصف محقق حلی گفته است: اعلم اساتید محقق در فقه اهل بیت، محمد بن نمای حلی و اجلّ اساتید او ابن ادریس حلی است».

ظاهراً مقصود محقق کرکی این است که اجلّ اساتید ابن نما ابن ادریس است، زیرا ابن ادریس در ٥٩٨ درگذشته است و محقق در ٦٧٦ درگذشته است. قطعاً محقق حوزه درس ابن ادریس را درک نکرده است. در ریحانة الادب مینویسد:

محقق حلی شاگرد جد و پدر خودش و سیدفخار بن معد موسوی و ابن زهره بوده است. این نیز اشتباه است، زیرا محقق ابن زهره را که در ٥٨٥ درگذشته است درک نکرده است. بعید نیست که پدر محقق شاگرد ابن زهره بوده است.

او استاد علامه حلی است که بعداً خواهد آمد. در فقه کسی را بر او مقدم نمیشمارند. در اصطلاح فقها هرگاه محقق بهطور مطلق گفته شود مقصود همین شخص بزرگوار است. فیلسوف و ریاضی دان بزرگ، خواجه نصیرالدین طوسی با او در حلّه ملاقات کرده و در جلسه درس فقهش حضور یافته است. کتابهای محقق مخصوصاً کتاب شرایع در میان طلاب یک کتاب درسی بوده و هست و فقهای زیادی کتب محقق را شرح کرده یا حاشیه بر آنها نوشتهاند.

١٥. حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلی، معروف به علامه حلی. یکی از اعجوبههای روزگار است. در فقه و اصول و کلام و منطق و فلسفه و رجال و غیره کتاب نوشته است. در حدود صد کتاب از آثار خطی یا چاپی او شناخته شده که بعضی از آنها به تنهایی (مانند تذکرة الفقهاء) کافی است که نبوغ او را نشان دهد. علامه کتب زیادی در فقه دارد که غالب آنها مانند کتابهای محقق حلی در زمانهای بعد از او از طرف فقها شرح و حاشیه شده است. کتب معروف فقهی علامه عبارت است از:

ارشاد، تبصرة المتعلمین، قواعد، تحریر، تذکرة الفقهاء، مختلف الشیعه، منتهی. علامه اساتید زیادی داشته است. در فقه شاگرد دایی خود محقق حلی و در فلسفه و منطق شاگرد خواجه نصیرالدین طوسی بوده است. فقه تسنن را نزد علمای اهل تسنن تحصیل کرده است. علامه در سال ٦٤٨ متولد شده و در سال ٧٢٦ درگذشته است.

١٦. فخرالمحققین، پسر علامه حلی. در ٦٨٢ متولد شده و در سال ٧٧١