این وقت قدغن شد؛ بعضی از کتب فلسفی را سوختند و بعضی دیگر را مخفی کردند و مردم از بحث فلسفی ممنوع شدند، زیرا فلسفه را بر ضد شرایع میدانستند. سپس روم از مسیحیت روگرداند و به فلسفه روآورد، و این در وقتی بود که ثامسطیوس، حکیم و مفسر و شارح معروف کتب ارسطو (در حوزه اسکندریه) به وزارت امپراطور روم رسید.»

ابن الندیم آنگاه داستان جنگ شاپور ذوالاکتاف با امپراطور روم را ذکر میکند که شاپور اسیر میشود و پس از مدتی از زندان فرار میکند و امپراطور روم را میکشد و رومیان را از ایران اخراج میکند و سپس قسطنطین با تأیید شاپور امپراطور روم میشود. در این وقت بار دیگر روم به مسیحیت میگراید و فلسفه قدغن میشود. آنگاه میگوید:

«ایرانیان در قدیم چیزی از منطق و طب به زبان فارسی ترجمه کرده بودند و عبد اللَّه بن مقفع و غیر او همانها را به عربی برگردانیدند.» [١]

و ظاهراً همچنانکه هیچ کتاب فلسفی از ایران ترجمه نشده است، هیچ کدام از مترجمین منطق و فلسفه از سریانی و یونانی نیز ایرانی نبودهاند. ولی نظر به اینکه ترجمه کتب یکی از مظاهر خدمات ایرانیان به تمدن اسلامی است، ما نام مترجمینی که از فارسی به عربی ترجمه کردهاند مطابق آنچه ابن الندیم در الفهرست نقل کرده است ذکر میکنیم، هر چند باز همه مترجمین از فارسی به عربی نیز ایرانی نبودهاند.

کسانی که ابن الندیم آنها را ذکر کرده است افراد ذیلاند:

عبد اللَّه بن مقفع مترجم منطق ارسطو و خداینامه که ریشه و منبع اصلی شاهنامه است و مترجم کلیله ودمنه که از کتب هند است و در زمان انوشیروان به پهلوی برگردانده شده بود و ابن مقفع آن را به عربی بسیار فصیح برگرداند [٢]، ابوسهل فضل بن نوبخت متصدی بیت الحکمه در زمان هارون و مأمون [٣]، حسن بن موسی نوبختی، احمد بن یحیی بلاذری مورخ معروف و صاحب کتاب فتوح البلدان، موسی بن خالد، یوسف بن خالد (این دو نفر مستخدم داود بن عبد اللَّه بن حمید بن قحطبه بودهاند)، علی بن زیاد تمیمی، حسن بن سهل، احمد بن یحیی جابر، جبلة بن سالم کاتب

[١]. همان، ص ٣٥١.[٢]. همان، ص ١٧٨.[٣]. همان، ص ٣٩٦.