مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٠ - فلسفه و حکمت

هشام بن عبد الملک، اسحق بن یزید ناقل اختیارنامه، محمد بن جهم برمکی، هشام بن القاسم، موسی بن عیسی الکردی، زادویة بن شاهویه اصفهانی، محمد بن بهرام بن مطیار اصفهانی، بهرام بن مردانشاه، عمرو بن الفرخان [١]، سلم متصدی بیت الحکمه [٢]، صالح بن عبد الرحمن نویسنده حجاج و ناقل دفاتر دولتی از عربی به فارسی [٣]، عبد اللَّه بن علی ناقل برخی کتب هندی (که قبلًا به فارسی ترجمه شده بود) از فارسی به عربی [٤] اکنون درباره فلاسفه ایرانی اسلامی بحث کنیم. سهم ایرانیان در فلسفه اسلامی از هر رشته دیگر بیشتر است.

در اینجا لازم میدانیم کاری را که تاکنون ندیدهایم کسی انجام داده باشد، انجام دهیم و آن این که «طبقات فلاسفه اسلامی» را از آغاز تا کنون مشخص سازیم، یعنی همان کاری که تقریباً درباره فقهای شیعه انجام دادیم.

این کار هر چند کار آسانی نیست، ولی این بنده نظر به علاقهای که به سیر فلسفه در اسلام دارد روی این موضوع کارهایی کرده است، هر چند هنوز آن را ناتمام میداند. تحقیق در سیر فلسفه در اسلام بدون شناخت طبقات فلاسفه از نظر زمانی میسر نیست. ما در اینجا بهطور مختصر این طبقات را که بر حسب استاد و شاگردی است ذکر میکنیم؛ یعنی آنان که در یک طبقه قرار میگیرند یا واقعاً از اساتید طبقه بعدی و شاگردان طبقه قبل هستند و یا همزمان آنها میباشند.

مقصود ما در این طبقه بندی از فلاسفه اسلامی، فلاسفه دوره اسلامی است که در جوّ اسلامی و محیط اسلامی فعالیت داشتهاند، و البته افرادی- مخصوصاً در دورههای اولیه- احیاناً یافت میشوند که مسلمان نیستند، یهودی و یا مسیحی میباشند و یا- لااقل به عقیده بعضی- ملحد میباشند. ما پس از ذکر همه طبقات از آغاز تا زمان خودمان، به برخی نتیجه گیریها میپردازیم.