صحیح است کدام صحیح نیست. این آیه فرضش در یک نماز جمعه صحیح است. ما به حکم ادلّه دیگر باید ببینیم چه نماز جمعهای صحیح است و چه نماز جمعهای صحیح نیست، در چه زمانی صحیح است و در چه زمانی صحیح نیست، توسط چه کسی صحیح است توسط چه کسی صحیح نیست، آن را به ادلّه دیگر باید به دست آورد. این آیه در مقام بیان آن مطلب نیست.

آیه بعد که باز تأیید همان مسئله حق و باطل است: یا ایهَا الَّذینَ امَنوا انْ تَنْصُرُوا اللَّهَ ینْصُرْکمْ وَ یثَبِّتْ اقْدامَکمْ. ای اهل ایمان! اگر خدا را یاری کنید خدا شما را یاری میکند. معلوم است که اینجا «خدا را یاری کنید» به معنای ذات خدا و شخص خدا را یاری کنید نیست، زیرا انَّ اللَّهَ غَنی عَنِ الْعالَمینَ [٤] و این حرفها در آنجا مطرح نیست. مقصود این است که اگر چیزی که به راه خدا مربوط میشود یعنی دین خدا را یاری کنید خدا شما را یاری میکند. باز میخواهد بگوید که خدا که این نظامات خلقت و آفرینش را قرار داده است، نسبت به حق و باطل بیتفاوت نیست.

این مطلبی است که ما در کتاب انسان و سرنوشت خیلی روی آن تکیه کردهایم. گفتهایم الهی و مادی یک امر مشترک دارند و آن این است که میگویند انسان هر مقدار کار کند باید برابر با آن کاری که میکند نتیجه بگیرد. قرآن هم این را تأیید میکند: کلّاً نُمِدُّ هؤُلاء وَ هؤُلاء [٥]. ولی یک مسئله دیگر هست و آن این است که در اندیشه و جهان بینی مادی، جهان نسبت به اینکه انسان راهی را که در پیش میگیرد و جهتی را که انتخاب میکند حق و عدالت باشد یا باطل و ظلم، بی تفاوت است. برای جهان فرق نمیکند که بنده بخواهم فداکار و عدالتخواه و دنبال ارزشهای انسانی و حقیقت باشم یا دنبال حقه بازی و منافع باشم و بخواهم حقوق مردم را بگیرم. ولی از نظر الهی اگر انسان یک قدم به جانب حق و حقیقت بردارد عالَم بیتفاوت نیست، تأییدهای مادی و معنوی به انسان میشود، جهان عکس العملی موافق نشان میدهد، چون مجموع جهان در اندیشه الهی حکم یک موجود زنده را دارد. یک موجود زنده خاصیتش این است که اگر در اندرون و در عضوی از اعضای آن چیزی در جهت مخالف قرار بگیرد او عکس العمل مخالف نشان میدهد ولی اگر در جهت موافق قرار بگیرد مجموع هم عکس العمل موافق نشان

(٤) آل عمران/ ٩٧، به این صورت: فَانَّ ...[٥] إسراء/ ٢٠.