ولی درباره آن دو قسمت دیگر، ما بیشتر باید بحث کنیم. یکی آن که ما «تاریخ علمی» اصطلاح کردیم یعنی علم به بودن جامعهها در گذشته، و دیگر آن که ما «فلسفه تاریخ» اصطلاح کردیم یعنی علم به شدن و تطور جامعهها در گذشته. در مورد اوّلی که تاریخ علمی است چند مسئله لازم است ما طرح کنیمگو اینکه در مورد بعضی از آنها بحثهایی که در گذشته کردیم کافی است. ولی باید یادآوری بشود، چون اینها را طرح کردهاند.

یکی اینکه تاریخ علمی میخواهد به صورت یک علم درآید یعنی میخواهد آنچه را که در جامعهها گذشته تحت یک ضابطه و قاعده کلی دربیاورد و از این رو تاریخ نقلی گذشته به منزله ابزار کار میشود برای تاریخ علمی، یعنی آنچه که برای تاریخ نقلی مسئله است برای تاریخ علمی موضوع مطالعه است برای به دست آوردن مسئله؛ چون مسئله تاریخ علمی حوادث و وقایع گذشته نیست، ضوابط و قواعد حاکم بر زندگیهای گذشته است. این ضوابط و قواعد را از کجا میتواند استنباط کند؟ از روی تاریخهای نقلی. آنوقت تاریخهای نقلی برای تاریخ علمی حکم موادی را دارد که یک عالم طبیعی در لابراتوار خودش آنها را گرد میآورد و روی آنها بررسی میکند و آزمایشها به عمل میآورد و تجزیه و ترکیب میکند تا اینکه به یک ضابطه کلی نائل بشود. وقتی به ضابطه کلی نائل شد آنها را دور میریزد و به آنها کاری ندارد. تاریخ علمی، این حوادث را برای آن به دست میآورد که بتواند به ضوابط و قواعد کلی نائل بشود. پس به منزله موادی است که در لابراتوار خودش جمع میکند با این تفاوت که لابراتوار یک عالم طبیعی یک لابراتوار عینی است چون موادش مواد عینی است ولی لابراتوار یک مورخ علمی لابراتوار ذهنی است چون موادش حوادث گذشته است، گذشته که وجود عینی ندارد، از گذشته فقط یک پرونده دارد، خود گذشته که فعلًا وجود ندارد. پرونده و کاغذها را هم که نمیشود در لابراتوار تجزیه کرد، باید روی آنچه که در پرونده ثبت شده مطالعه و تفکر کند و با قوّه استنباطْ قاعده کشف کند. از این جهت مثل یک قاضی است که مدارکی را از حادثهای که در گذشته رخ داده است و آن حادثه فعلًا وجود ندارد در اختیار دارد، از روی قواعد و قراینی که در دستش هست میخواهد حقیقت را کشف کند. این هم میخواهد از روی مدارکی که در دستش هست ضابطهای به دست بیاورد. و لهذا گفتیم که کار مورخ علمی به فیلسوف