از اینجا بیشتر مورد نظر است: اوَ لَمْ یتَفَکروا فی انْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ السَّمواتِ وَ الْارْضَ وَ ما بَینَهُما الّا بِالْحَقِّ وَ اجَلٍ مُسَمی وَ انَّ کثیراً مِنَ النّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَکافِرونَ. آیا اینها با خود فکر نمیکنند که خدا این عوالم را، این سماوات و این زمین را و هرچه در بین آسمان و زمین هست بیهوده و عبث نیافریده، جهان بحق برپاست و تا مدت معینی که باید باشد هست ولی بسیاری از مردم به لقاء پروردگارشان کافرند یعنی آخرت و بازگشت به حق را ایمان ندارند در صورتی که اگر آخرت و بازگشت به حق نباشد این خلقت عبث و پوچ است.

تا اینجا خلقت آسمان و زمین بود، از این به بعد وارد امری که مربوط به جامعه انسانی است میشود: اوَ لَمْ یسیروا فِی الْارْضِ فَینْظُروا کیفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ نمیروند در زمین سیر کنند تا ببینند پایان کار کسانی که قبل از اینها و مانند اینها بودند به چه نکبت و بدبختی و به چه هلاکتی رسید یعنی اینها بر باطل هستند و باطل پایانش اینچنین است. کانوا اشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً از اینها خیلی نیرومندتر بودند. وَ اثارُوا الْارْضَ وَ عَمَروها اکثَرَ مِمّا عَمَروها زمین را اثاره کردهاند یعنی زمین را کندهاند و آباد کردهاند بیش از آنکه اینها آباد کردهاند، یعنی آنها مردمی بودند که خیلی کارها کردند. وَ جاءَ تْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیناتِ پیغمبرانشان آمدند با دلایل روشن اینها را دعوت به حق کردند ولی اینها نپذیرفتند. فَما کانَ اللَّهُ لِیظْلِمَهُمْ وَلکنْ کانوا انْفُسَهُمْ یظْلِمونَ. خداوند هرگز چنین نیست که به مردمی ظلم کند، خودشان به خودشان ظلم میکنند، یعنی وقتی که به آنها عرضه میشود و نمیپذیرند چنین پایان بدی دارند.

باز همان مسئله حق و باطل و پیروزی حق است. آیات دیگری هم هست که ما قبلًا وعده دادیم بخوانیم. سوره سَبَأ از آیه قُلْ انَّما اعِظُکمْ بِواحِدَةٍ [١] تا آخر، که دیگر من حالش را ندارم. امروز هم آخرین جلسه باشد.

- قرآن فرمود: یوْمَئِذٍ یفْرَحُ الْمُؤْمِنونَ. چرا اگر رومیها غلبه کنند مؤمنین خوشحال میشوند؟

استاد: چون مؤمنین این شرطبندی را قبلًا کرده بودند. البته این ممکن است از