یا ایهَا الَّذینَ امَنوا مَنْ یرْتَدَّ مِنْکمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یحِبُّهُمْ وَ یحِبُّونَهُ اذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنینَ اعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرینَ یجاهِدونَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ لا یخافونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِک فَضْلُ اللَّهِ یؤْتیهِ مَنْ یشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ.

مفسرین گفتهاند «مَنْ» اینجا حالت جمع را دارد چون بعد میگوید: یأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ. ای اهل ایمان! هر گروهی از شما که از دین خودش برگردد با خود خیال نکنند که ما که از دین برگشتیم دیگر تمام شد. اگر از دین خود برگردید خدا گروه دیگری را در آینده خواهد آورد که آن صفاتی را که الآن از شما میخواهند آنها خواهند داشت. یحِبُّهُمْ وَ یحِبُّونَهُ آنها خدا را دوست بدارند و برای خدا و دوستی خدا کار کنند و قهراً خدا هم آنها را دوست بدارد. اذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنینَ اعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرینَ (همان اشِدّاءُ عَلَی الْکفّارِ رُحَماءُ بَینَهُمْ است). مؤمنین نسبت به یکدیگر همه رام و بیتعرض، ولی در مقابل کافران، عزیز و قوی. یجاهِدونَ فی سَبیلِ اللَّهِ در راه خدا مجاهدت میکنند. وَ لا یخافونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ملامت هیچ ملامت کنندهای را هم در راه خدا پروا نداشته باشند. ذلِک فَضْلُ اللَّهِ یؤْتیهِ مَنْ یشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ.

پس این اراده الهی است که باید چنین چیزی بشود.

این درست ضد این حرفی است که میگوییم این یک امر استثنایی است که اتفاقاً عدهای پیدا شوند و یک حرف حقی بزنند، میآیند و بعد هم تمام میشود. میگوید اگر همه شما کافر شوید مردم دیگری به جای شما خواهند آمد و این کار خواهد شد.

- به نظر میرسد که از نظر تاکتیکی این آیات یک مقدار روحیه بیتفاوتی را اشاعه میدهد، چون به این ترتیب هرکس میگوید اگر من مسئولیتم را انجام ندهم کسی پیدا میشود که انجام بدهد.

استاد: نه، آن که میآید، مسئولیت خودش را انجام میدهد نه مسئولیت من را. آیه بیشتر به انسان امیدواری میدهد، میگوید تو در مسیری قرار گرفتهای که این مسیر به نتیجه نهایی میرسد، تو اگر نکنی فقط خودت را فانی کردهای و از بین بردهای. از این جهت، بلاتشبیه، با حرفهای کمونیستها شبیه است. اینها در مورد حرکت تاریخ که تاریخ حرکت جمعی دارد، میگویند هرکسی که به تاریخ بپیوندد به خودش تحقق بخشیده، اگر از تاریخ دوری بجوید در زیر چرخهای قوی تاریخ له شده است. پس قرآن نمیگوید که تو