فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٩ - بررسی

مجموع ما نَزَلَ مِنْ عِنْدَ اللَّهِ؛ نه اینکه شامل قیامت و عملیاتی که در قیامت رخ میدهد هم میشود؛ بلکه مجموع آنچه از جانب اللَّه بیان شده است چه به صورت اموری که باید به آنها ایمان آورد (خدا، ملائکه، یوم آخِر و قیامت) و چه به صورت دستورهایی که باید به آنها عمل و رفتار کرد، که همان معنای سوم باشد.

- با این تعبیری که شما فرمودید، لَکمْ دینُکمْ وَ لِی دینِ چه میشود؟

استاد: معنی آن چنین میشود: ما یک مکتب هستیم شما مکتب دیگری هستید.

- شما میفرمایید [دین یعنی] آن قوانینی که از ناحیه پروردگار میآید.

استاد: نه، دین خدا [چنین است.] آنها هم یک دین دارند چون [در آداب و عادات] آنها عبادت و پرستش است. یک راه و روش و دستورها و آداب و عاداتی دارند که آنها را (همان مجعولاتی که خود میدانند) برای خودشان دین گرفتهاند. در واقع اینطور میخواهد بگوید که طریقه و روش شما (چون مجموع دستورها همان طریقه و روش میشود) مال شما، طریقه و روش من هم مال خودم.

- پس فقط معانی قبلی معنی دین نبود، یک دینی هم هست که معنیاشطور دیگر باشد، مثلًا اطاعت و اعتقاد به تسلط خدا باشد.

استاد: نه، معنی سوم همین بود، حالا در «لَکمْ دینُکمْ وَ لِی دینِ» شاید اینجور میشود گفت، چون آیه قبلش این است: قُلْ یا ایهَا الْکافِرونَ. لا اعْبُدُ ما تَعْبُدونَ [١] ... من معبودهای شما را هرگز پرستش نمیکنم، شما هم معبود مرا پرستش نمیکنید. پس شما یک نوع عبادت دارید، عبادت شرک آمیز؛ من هم یک نوع عبادت دارم، عبادت توحیدی. لَکمْ دینُکمْ وَ لِی دینِ عبادت خودتان مال خودتان و عبادت من مال خودم. من به راه خودم شما به راه خودتان. بنابراین اینجا حتی میشود گفت که [معنی دین] مجموع