روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٩٤ - ترجمه

كه گفت: وَ ضٰاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ [١]،أى برحبها،و قوله: بِمٰا غَفَرَ لِي رَبِّي [٢]،أى بغفران الله.

وَ الْأَرْضِ وَ مٰا طَحٰاهٰا ،و به حقّ زمين.و«ما»همچنان محتمل است آن دو وجه را.و به حقّ آن خداى كه زمين بگسترد،يا به حقّ زمين و بسط او و گستريدگى [٣]او،يقال:طحا يطحو طحوا،و دحا يدحو دحوا إذا بسط و مد،قال علقمة:

طحا بك قلب فى الحسان طروب
و تطاحى القوم اذا تدافعوا دفعا[١٣٢-پ]شديد الانبساط.

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا ،«ما» [٤]محتمل است آن دو وجه را [٥]،چنان كه [٦]مصدرى و[يكى به] [٧]معنى«من»،و به حقّ نفسى و تسويت او و استقامت و تعليل او در خلقت،يا به حقّ نفسى و به حقّ خدايى كه او را بيافريد نكو آفريد.حسن گفت:مراد به«نفس»آدم است و تسويت او در خلقت كه خداى تعالى او را منتصب [٨]آفريد و دگر حيوان را منبطح [٩].

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا ،الهام داد،يعنى اعلام كرد و تعريف كرد او را ره خير و شر و طريق طاعت و معصيت،و او را مخيّر كرد در اين هر دوتا اگر خواهد اختيار خير كند مستحقّ ثواب شود يا اختيار شرّ كند مستحقّ عقاب شود.و گفتند:

مراد به الهام توفيق و خذلان است كه تقوى و فجور به توفيق و خذلان او كنند.

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكّٰاهٰا ،اين جواب قسم است و«لام»در او مضمر است،و التّقدير [١٠]:لقد أفلح،چه جواب قسم چون موجب باشد از«لام»مستغنى نباشد،