روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٩٣ - ترجمه

قوله: وَ الْعَصْرِ ،اين قسمى است كه خداى تعالى كرد به عصر.مفسّران در او خلاف كردند.عبد اللّه عبّاس گفت:مراد به عصر،دهر است و روزگار.ابن كيسان گفت:مراد به عصر،شب و روز است،و بامداد و شبانگاه را عصران خوانند و نيز شب و روز را،بيانش قول شاعر و هو حميد بن ثور:

و لن يلبث العصران يوم و ليلة اذا طلبا ان يدركا ما تيمّما
حسن بصرى گفت:ما بعد الزّوال،ساعتى كه از پس زوال باشد تا به آفتاب[١٧٧-پ]فروشدن آن را عصر خوانند.قتاده گفت:آخر ساعتى از ساعات روز.مقاتل گفت:نماز ديگر است و هى الصّلاة الوسطى.

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِي خُسْرٍ ،جواب قسم است،گفت:به حقّ عصر كه آدمى در خسران و نقصان و زيانكارى است.أخفش گفت:لفي عقوبة،در عقوبت است.أعرج گفت:به دو ضمّ خوانند:خسرا.

إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا ،آنگه استثنا كرد مؤمنان را از آن نقصان و خسران،گفت:الّا آنان كه ايمان آرند و عمل صالح كنند.گفتند:معنى آن است كه آدمى چون پير شود و ضعيف گردد،از عمل بازماند و قوّت و عقلش ناقص شود،كارهايش متراجع شود،الّا مؤمنان كه ايشان آنگه كه پير شوند و قوّت ايشان ساقط شود، همان عمل كه در جوانى كرده باشند [١]ايشان را مى‌نويسند،و مثله قوله: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ، ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِينَ، إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا [٢]-الآية.

و در قرائت عبد اللّه مسعود آمد: وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِي خُسْرٍ ،و إنّه فيه إلى آخر الدّهر.ابىّ كعب گفت:من اين سورت بر رسول-عليه السّلام-خواندم و گفتم:يا رسول اللّه!تفسير اين سورت.را بگو.گفت: وَ الْعَصْرِ ،قسم است از خداى تعالى به آخر روز بر آنكه انسان-يعنى ابو جهل در خسارت و زيانكارى