روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٠٠ - ترجمه

و قال [١]:

و ما المرء الّا كالشّهاب وضوءه يحور رمادا بعد ما هو ساطع
آنگه گفت: بَلىٰ ،آرى-ردّا عليه-يعنى نه چنان است كه او گمان برد.او با نزديك ما آيد و حساب او كرده شود كه خداى تعالى به احوال او عالم است [٢].

فَلاٰ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ ،آنگه گفت:قسم مى‌كنم به شفق.مجاهد گفت:مراد به«شفق»همۀ روز است،گفت:بيانش قوله في مقابلته«و الليل».عكرمه گفت:

بقيّت روز خواست،و باقى مفسّران گفتند:مراد سرخى است كه بر جاى آفتاب بماند چون آفتاب فروشود.

و در لغت«شفق»اسمى است مشترك ميان حمره و بياض،و بيشتر فقها و اهل علم برآنند كه«شفق»حمره است و آن اوّل نماز خفتن باشد،و آخر وقت نماز شام به روايت اصحابان [٣]ما،و اين قول عبد اللّه مسعود است و عبد اللّه زبير [٨٩-ر]و عبد اللّه عمر و عبادۀ صامت و شدّاد بن أوس و أنس مالك و أبو قتاده انصارى و ابو هريره و جابر عبد اللّه انصارى از جمله صحابه،و از تابعين:

سعيد بن المسيّب و سعيد جبير و طاوس و عبد اللّه دينار و مكحول،و از فقها:

مالك و اوزاعي و شافعى و ابو يوسف و ابو ثور و ابو عبيد و احمد و اسحاق.

بعضى دگر گفتند:بياض باشد،و اين قول عمر و عبد العزيز است و مذهب ابو حنيفه،و قول اوّل مذهب اهل البيت است و قول درست آن است براى اجماع اهل البيت و صحابه و قول عامّۀ اهل علم و شواهد لغت.فرّاء گفت:از عرب شنيدم كه جامۀ سرخ را تشبيه كردند به شفق،و قال [٤]:

احمر اللون كمحمر الشّفق
و قال آخر: