روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٥١ - ترجمه

آدمى را بر خود بصيرتى[٢٠-پ]هست،يعنى بيّنتى و گواهانى،و او گواه است بر خود به آنچه حجّت به او بايستد،چنان كه گويند:فلان شاهد على نفسه،و مثله قوله: شٰاهِدِينَ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ [١]،و قوله: كَفىٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً [٢].

زجّاج گفت:آدمى بر خود گواه است،يعنى اعضا و جوارح او بر او گواى [٣]دهند،چنان كه گفت: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ [٤].

بعضى ديگر گفتند معنى آن است كه:آدمى احوال خود به داند [٥].و«ها» براى مبالغت آورد.كالهاء في قولهم:علاّمة و نسّابة.

قتيبى گفت:مراد اعضا و جوارح اوست،براى آن به لفظ تأنيث گفت كه جمع است.بعضى دگر گفتند:براى آن مؤنث گفت كه تأويل آن بر نفس كرد، أى النفس بصيرة.و گفتند:براى آن‌كه تعليق او به نفس كرد،و نفس مؤنّث است،اين تعليق را جارى مجراى اضافت داشت،فهو بمنزلة قولهم:ذهبت بعض أصابعه،و خربت سور المدينة.

بعضى دگر گفتند:«لام»محذوف است از كلام،و التقدير:بل للإنسان [٦]على نفسه بصيرة،أى عين بصيرة،آدمى بر نفس خود بيننده هست و يا بيّنتى از گواهان-برآن تأويلها كه گفته شد،و اين قول فرّاء است،و أنشد:

كأنّ على ذى العقل عينا بصيرة بمقعده او منظر هو ناظره
يحاذر حتّى يحسب النّاس كلّهم من الخوف لا يخفى عليه [٧]سرائره
و گفت:مثال اين آيت در حذف«لام»هم چنان است كه گفت: