روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٩٣ - ترجمه

وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا ،أى تبعها،به حقّ ماه چون از پى آفتاب برود،يقال:تلوت الرجل اذا تبعته اتلوه تلوا.ابن زيد گفت:ماه از پى او [١]رود،و در اوّل ماه چون آفتاب برآيد،ماه از پى ماه او برآيد،و در آخر ماه تابع او باشد.در غروب چون آفتاب فروشود [١٣٢-ر]،ماه از پى او فروشود.حسن بصرى گفت:إذا تليها ليلة الهلال،چون از پى او رود آن شب كه نو شود.و گفتند:از پى او مى‌رود و از او نور مى‌ستاند،چه [٢]ماه هم آن رنگ دارد كه در اوايل ماه بينند او را بى‌نور، چندان كه ملاقات او بيشتر باشد با آفتاب،نورانى‌تر بود تا شب بدر كه به يكديگر [٣]مقابل شوند جمله نورانى شود.

وَ النَّهٰارِ إِذٰا جَلاّٰهٰا ،و به حقّ روز كه آفتاب را روشن كند،يعنى آفتاب را پديد آرد و پيدا كند،چه آفتاب در روز پديد آيد و در شب در زير زمين بود-على اختلاف الأقوال فيه.و گفتند [٤]:«ها»كنايتى است از نامذكورى،يعنى إذا جلّى الظلمة،چون روشن كند تاريكى را.

وَ اللَّيْلِ إِذٰا يَغْشٰاهٰا ،و به حقّ شب چون بازپوشد آفتاب را،چه آفتاب در شب ناپيدا بود.

وَ السَّمٰاءِ وَ مٰا بَنٰاهٰا ،در او[دو] [٥]قول گفتند:يك قول آن است كه«ما»به معنى«من»است،چنان كه گفت: فَانْكِحُوا مٰا طٰابَ لَكُمْ مِنَ النِّسٰاءِ [٦]،أى من طاب،و قوله: وَ لاٰ تَنْكِحُوا مٰا نَكَحَ آبٰاؤُكُمْ مِنَ النِّسٰاءِ [٧].و قولى ديگر آن است كه:

«ما»مصدرى است،يعنى و السماء و بنائها،به حقّ آسمان و آن‌كه آن را بنا كرد، بر قول اوّل يعنى خداى-عز و جل.و بر قول دوم:به حقّ آسمان و بناى آن‌چنان،