مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله مانند مسجد الحرام، توسعه هاى مكرّرى را شاهد بوده است . نخستين توسعه به دست مبارك سازنده آن ، [١] پيامبر اكرم، در سال هفتم هجرى قمرى صورت گرفت . سپس عمر، به سال ١٧ ق ، و عثمان به سال ٢٩ ق ، هر يك اندكى از سمت غرب و شمال، به مسجد افزودند . [٢] عثمان از سمت قبله (جنوب مسجد) نيز چند ستون به مسجد افزود و براى مسجد ، محراب ساخت . در سال ٨٨ ق، عمر بن عبد العزيز به هنگام ولايتش بر مدينه از سوى وليد بن عبد الملك ، شش ستون در شرق و غرب و چهارده ستون در شمال مسجد افزود. سپس مهدى عبّاسى در سال ١٦١ ق، ناحيه شمالى مسجد را توسعه داد . [٣] در زمان سلاطين عثمانى نيز ترميم و تعميراتى انجام گرفت و سلطان عبد المجيد عثمانى، بيشترين توسعه و تعمير و تزيين را انجام داد . اقدامات او از سال ١٢٦٥ ق ، تا آخر دوره سلطنتش (١٢٧٧ ق) استمرار داشت . [٤] در زمان معاصر و در سال هاى ١٣٧٠ و ١٤٠٦ ق، توسعه هاى پهناورى را از همه سوى مسجد بجز سمت قبله شاهد بوده ايم كه مساحت مسجد را چند برابر كرده است و علاوه بر اين ، مساحتى هم در بيرون مسجد براى نماز، [٥] مسطّح و سنگ فرش شده است.يادآور مى شويم كه جريان احكام فقهىِ ويژه مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله ، در اين زيادت ها، مورد ترديد فقهاست . [٦] گفتنى است كه مسجد النبى، دو بار طعمه حريق شده است : نخست در سال ٦٥٤ ق، در زمان خلافت المستعصم باللّه عباسى كه به تدريج تعمير شد ، و دوم، در سال ٨٨٦ ق، كه تمام مسجد بجز حُجره شريف پيامبر صلى الله عليه و آله و گنبد، سوخت و به دستور سلطان مَملوكىِ مصر، ملك قايْتباى ، آن را از نو ساختند . اين تجديد بنا در سال ٨٨٨ ق، پايان يافت و در ضمن آن، مسجد از جهت مشرق، اندكى توسعه يافت . [٧]

[١] أخبار مدينة الرسول ، ابن النجّار : ص ٧٠ .[٢] وفاء الوفا : ج ٢ ص ٤٨١ .[٣] وفاء الوفا : ج ٢ ص٥٠١ و ٥٠٢ ، ٥٣٥ و ٥٣٦ ، ٥٢١، تاريخ الطبرى : ج ٦ص ٤٣٥ .[٤] مرآة الحرمين : ج ١ ص ٤٦٥ ـ ٤٦٨ .[٥] عمارة و توسعة المسجد النبوى عبر التاريخ : ص ١٦٥ و ٢٠٢ .[٦] العروة الوثقى : ج ١ ص ٧٦٧ مسئله ١١ .[٧] ر.ك : وفاء الوفا : ج ٢ ص ٥٩٨ ـ ٦٠٥ ، ٦٣٣ و ٦٤٤ .