از نگاه قرآن كريم ، در آفرينش انسان ، نشانه ها و دلايل روشنى براى خداشناسى وجود دارد كه هر كس اهل لجاجت نباشد و بخواهد از راه دليل و برهان ، حقايق هستى را بپذيرد ، مى تواند با دقّت در حكمت هاى وجودِ خود ، با آفريدگار جهان و حقيقة الحقايق ، آشنا شود :

اقسام احاديث دعوت به خودشناسى

احاديث اسلامى ، با الهام از قرآن ، فراوان بر خودشناسى تأكيد دارند . اين احاديث را مى توان به پنج دسته تقسيم كرد : دسته نخست احاديثى هستند كه خودشناسى را با ارزش ترينِ شناخت ها معرّفى مى كنند ؛ مانند آنچه از امام على عليه السلام روايت شده است كه : أَفضَلُ المَعرِفَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ . [١] برترين شناخت ، خودشناسى است. دسته دوم ، احاديثى هستند كه به بيان زيان هاى نشناختن خود پرداخته اند . امام على عليه السلام مى فرمايد : لا تَجهَل نَفسَكَ، فَإِنَّ الجاهِلَ مَعرِفَةَ نَفسِهِ جاهِلٌ بِكُلِّ شَى ءٍ . [٢] از خود بى خبر مباش كه بى خبر از خود ، از همه چيز بى خبر است. دسته سوم ، احاديثى هستند كه تصريح مى كنند خودشناسى ، مقدّمه و كليد هستى شناسى است ؛ چنان كه از امام على عليه السلام نقل شده است : مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَهُوَ لِغَيرِهِ أعرَفُ . [٣] آن كه خود را بشناسد ، ديگران را بهتر مى شناسد. دسته چهارم ، احاديثى هستند كه خودشناسى را كليد خداشناسى ، بلكه برابر با خداشناسى مى دانند كه مشهورترينِ آنها اين حديث شريف است كه از پيامبر خدا و امام على عليه السلام روايت شده كه فرموده اند : مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ . [٤] آن كه خود را بشناسد ، پروردگارش را شناخته است . دسته پنجم ، احاديثى اند كه مقصود از خودشناسى را تبيين و تفسير مى كنند .

[١] غرر الحكم : ح ٢٩٣٥ .[٢] غرر الحكم : ح ١٠٣٣٧ ، عيون الحكم والمواعظ : ص ٥٢٤ ح ٩٥٤٧ .[٣] غرر الحكم : ح ٨٧٥٨ .[٤] روضة الواعظين : ص ١٣٦ ح ٣٤٧٠ .