يكى از آداب دعا ، بلند كردن دست ها به سوى آسمان است . سيره پيامبر خدا چنين بود كه گاه به هنگام دعا ، دست هاى خود را آن قدر بلند مى كرد كه سپيدى زير بغل ايشان ديده مى شد [١] و مانند بيچاره اى كه با بلند كردن و حركت دادن دست ، از كسى چيزى مى خواهد ، درخواست خود را با خداوند متعال در ميان مى گذاشت . در اين جا ، اين سؤال پيش مى آيد كه با توجّه به اين كه خداوند متعالْ همه جا هست ، چرا نيايشگر بايد به هنگام دعا ، دست خود را به سوى آسمان ، بالا ببرد ؟ برخى تصوّر كرده اند كه بلند كردن دست به سوى آسمان ، نشانه اعتقاد به تجسيم و مكان داشتن حضرت حق است ، در صورتى كه جسم و مكان ، از اوصاف سلبيه خداوند متعال است . او جسم نيست و در همه جا هست . بنا بر اين ، در دعا ، تفاوتى ميان بلند كردن دست يا بلند نكردن آن ، وجود ندارد . اينان ، بدين سان ، منكر ادب بودنِ اين رفتار شده اند . در حالى كه بايد بدانيم : ١ . بلند كردن دست به هنگام دعا ، خود ، نوعى عبادت است كه خداوند متعال ، مردم را مكلّف به آن نموده است ، چنان كه توجّه كردن در نماز به سوى كعبه ، ركوع و سجود و امثال اينها عبادت است . ٢ . بلند كردن دست به هنگام دعا ، سنّت نبوى است و پيامبر خدا از پيروان خود ، خواسته است كه چنين عمل كنند . ٣ . حكمت بلند كردن دست به سوى آسمان در هنگام دعا ، اين است كه آسمان ، جايگاه انواع روزى هايى است كه مورد نياز و درخواست انسان اند . بدين جهت ، خداوند به اولياى خود دستور داده كه هنگام دعا ، دست هاى خود را به سوى آسمان و عرش الهى دراز كنند . ٤ . علّامه سيّد محمّدحسين طباطبايى در پاسخ اين سؤال ، اشاره مى كند كه حقيقت همه عبادات بدنى (از جمله دعا) ، تنزيل و تمثيل معانى و مفاهيم و حقايق متعالى در قالب جسمانى است و بلند كردن دست در دعا هم

[١] از اَنَس نقل شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله تنها در استسقا (باران خواهى) دست خود را در دعا بالا مى برد (صحيح البخارى : ج ٣ ص ١٣٠٧ ح ٣٣٧٢) و از سليمان بن داوود روايت شده است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله ، بالا بردن كامل دست را جز در سه جا به ياد ندارد : هنگام درخواست باران ، درخواست كمك بر ضدّ كافران و شامگاه عرفه . در غير اينها هم دست را بالا مى برد ؛ امّا پايين تر از اينها (المراسيل : ص ١٢٤ ح ١٣) . با عنايت به احاديثى كه در اين باب گذشت ، بايد گفت پيامبر صلى الله عليه و آله در موارد مهم ، دست ها را خيلى بالا مى برد و در غير اين موارد ، كمتر بالا مى برد و گاه هم بالا نمى برد ؛ اما در مورد روايت انس ، با عنايت به ساير احاديث ، بايد گفت آنچه وى گفته است ، مشاهدات شخص اوست و منافاتى با روايت ديگران ندارد .[٢] الميزان فى تفسير القرآن : ج ٢ ص ٣٨ .[٣] التوحيد : ص ١٠٧ ح ١ ، الجعفريّات : ص ٣٨ از امام كاظم از پدرانش از امام على عليهم السلام ، بحار الأنوار : ج ٩٣ ص ٣٠٧ ح ٤ .