٢٩.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : صِفَةُ العاقِلِ أن يَحلُمَ عَمَّن جَهِلَ عَلَيهِ ، ويَتَجاوَزَ عَمَّن ظَلَمَهُ ، ويَتَواضَعَ لِمَن هُوَ دونَهُ ، ويُسابِقَ مَن فَوقَهُ في طَلَبِ البِرِّ ، وإذا أرادَ أن يَتَكَلَّمَ تَدَبَّرَ فَإِن كانَ خَيرًا تَكَلَّمَ فَغَنِمَ ، وإن كانَ شَرًّا سَكَتَ فَسَلِمَ ، وإذا عَرَضَت لَهُ فِتنَةٌ استَعصَمَ بِاللّه ِ وأمسَكَ يَدَهُ ولِسانَهُ ، وإذا رَأى فَضيلَةً انتَهَزَ بِها ، لا يُفارِقُهُ الحَياءُ ، ولا يَبدو مِنهُ الحِرصُ ، فَتِلكَ عَشرُ خِصالٍ يُعرَفُ بِهَا العاقِلُ. [١]

٥ / ٤ . أعقَلُ النّاسِ

٣٠.رسول اللّه صلى الله عليه و آله : أكمَلُ النّاسِ عَقلًا أخوَفُهُم لِلّهِ وأطوَعُهُم لَهُ. [٢]

٣١.عنه صلى الله عليه و آله : أعقَلُ النّاسِ أشَدُّهُم مُداراةً لِلنّاسِ. [٣]

٥ / ٥ . ما يَجِبُ عَلَى العاقِلِ

الكتاب

« قُل لَا يَسْتَوِى الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُواْ اللَّهَ يَـأُوْلِى الْأَلْبَـبِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » . [٤]

الحديث

٣٢.تحف العقول : قالَ [رَسولُ اللّه ِ] صلى الله عليه و آله : أربَعَةٌ تَلزَمُ كُلَّ ذي حِجًى وعَقلٍ مِن اُمَّتي . قيلَ : يا رَسولَ اللّه ِ ، ما هُنَّ ؟ قالَ : اِستِماعُ العِلمِ ، وحِفظُهُ ، ونَشرُهُ ، وَالعَمَلُ بِهِ. [٥]

٥ / ٣ . ويژگى هاى عاقلان

٢٩.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : ويژگى خردمند ، آن است كه در برابر حماقت نادان ، بردبارى مى كند ؛ از آن كه بر او ستم كرده ، مى گذرد ؛ نسبت به زيردستان ، فروتنى مى نمايد ؛ با بالادستان ، در جستجوى خوبى ، رقابت مى ورزد ؛ هر گاه خواست سخن بگويد ، مى انديشد تا اگر خوب بود ، بر زبان آورَد و بهره جويد و اگر بد بود ، سكوت كند و سالم بماند ؛ اگر لغزشگاهى برايش پيش آمد ، از خداوند ، سلامت مى طلبد و دست و زبان خود را نگه مى دارد ؛ اگر فضيلتى ديد ، به سرعت از آن بهره مى گيرد ؛ حيا از او جدا نمى شود و آزمندى از او آشكار نمى گردد . اينها ويژگى هاى دهگانه اى هستند كه خردمند ، با آنها شناخته مى شود .

٥ / ٤ . عاقل ترينِ مردم

٣٠.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : كامل ترينِ مردم در خرد ، كسى است كه از خداوند ، بيشتر هراس دارد و از او بيشتر اطاعت مى كند .

٣١.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : خردمندترينِ مردم ، كسى است كه بيشتر با مردم مدارا كند .

٥ / ٥ . آنچه بر عاقل ، واجب است

قرآن

«بگو: پليد و پاك ، يكسان نيستند، هر چند كثرت پليد[ ها ]تو را به شگفت آوَرَد. پس ـ اى خردمندان ـ از خدا پروا كنيد . باشد كه رستگار شويد» .

حديث

٣٢.تحف العقول : پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «چهار چيز بر هر هوشيار و خردمندى از امّت من ، واجب است» . گفته شد : اى پيامبر خدا ! آن چهار چيز ، كدام اند ؟ فرمود : «شنيدن دانش ، نگهدارى آن ، نشر آن و عمل بِدان» .

[١] تحف العقول : ص ٢٨ .[٢] تحف العقول : ص ٥٠ .[٣] كتاب من لا يحضره الفقيه : ج ٤ ص ٣٩٥ ح ٥٨٤٠ .[٤] المائدة : ١٠٠.[٥] تحف العقول : ص ٥٧ .