واژه «عقل» در زبان عرب ، به معناى نگه داشتن ، باز داشتن و حبس كردن است ، همانند بستن شتر با عقال . [١] همان گونه كه عقال ، شتر را از حركت بى جا باز مى دارد ، نيرويى در جان انسان به نام «عقل» وجود دارد كه او را از نادانى و لغزش در انديشه و عمل ، باز مى دارد .

واژه «عقل» در احاديث اسلامى

محدّث بزرگوار ، شيخ حرّ عاملى رحمه الله ، در انتهاى باب «وجوب طاعة العقل و مخالفة الجهل (لزوم پيروى از عقل و نافرمانى از نادانى)» درباره معانى عقل ، چنين مى گويد : عقل ، در سخن انديشمندان و حكيمان، معانى بسيار دارد و با جستجو در احاديث، سه معنا برايش به دست مى آيد: ١ . نيرويى كه بِدان ، خوبى ها و بدى ها و تفاوت ها و زمينه هاى آنها ، شناخته مى شوند ، و اين، معيار تكليف شرعى است . ٢ . ملكه اى كه به انتخاب خوبى ها و پرهيز از بدى ها فرا مى خواند . ٣ . تعقّل و دانستن ، كه در برابر جهل (نادانى) قرار مى گيرد ، نه در برابر ديوانگى . بيشترين استعمال «عقل» در احاديث، معناى دوم و سوم اند . [٢]

خطر جهل

ملاحظه آنچه اسلام در ابواب مختلف معرفت شناختى آورده ، نشان مى دهد كه اين آيين الهى ، براى ساختن جامعه ارزشىِ مورد نظر خود ، پيش و بيش از هر چيز ديگر ، به انديشه و شناخت و آگاهى ، اهمّيت داده و انسان ها را از خطر «جهل» و به كار نينداختن انديشه ، بر حذر داشته است . از منظر اسلام ، جهل ، آفت شكوفايى انسانيت و ريشه همه مفاسد فردى و اجتماعى است و تا اين آفت ، ريشه كن نشود ، ارزش ها شكوفا نمى گردند و جامعه انسانى تحقّق نمى يابد . از ديدگاه اسلام ، جهل ، ريشه همه بدى ها ، بزرگ ترين مصيبت ، زيانبارترين بيمارى و خطرناك ترين دشمن است و شخص جاهل ، بدترينِ جنبنده ها ، بلكه مرده اى در ميان زندگان است .

معانى واژه «جهل»

به طور كلّى ، براى جهلِ مذموم ، چهار معنا متصوّر است : اوّل . همه گونه نادانى ،

[١] ر. ك: الصحاح : ج ٥ ص ١٧٦٩ ، المصباح المنير : ص ٤٢٢ ـ ٤٢٣ .[٢] وسائل الشيعة : ج ١٥ ص ٢٠٨ .