بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٦٩ - تفاوت عقل عملى و عقل نظرى

نظرى است و يا عملى. عقل نظرى عبارت است از: الهيات، طبيعيات و رياضيات كه صرفا دانستن آنها مطلوب است و به‌طور مستقيم به عمل مربوط نمى‌شود؛ اما عقل عملى، كه عبارت است از: تهذيب نفس، سياست مدن و تدبير منزل، به عمل مربوط است و به كار گرفتن آن مطلوب است.

توضيح مطلب اينكه مى‌گويند برخى از علومى كه ما داريم، واسطه بين ما و عمل واقع نمى‌شوند؛ مثلا در علم طبيعى ما علم داريم فاصله بين خورشيد و زمين و يا فاصله ستارهء مريخ با زمين چه اندازه راه نورى است و يا ارتفاع قلّهء اورست از سطح دريا چند هزار متر است. به چنين علمى، كه مربوط به جهان‌بينى و جهان‌شناسى است و به عمل انسان ارتباطى ندارد، اصطلاحا علم و يا عقل نظرى مى‌گويند؛ اما گاهى علم داريم به اينكه نماز واجب است و يا اينكه احسان و راستگويى نيكو و ظلم، ناپسند است. اين علوم در عمل نقش دارند و واسطه ميان ما و عمل ما مى‌شوند؛ مثلا چون ما معتقد به اسلام هستيم، به سبب علم به وجوب نماز، هنگام رسيدن وقت هر نماز به فكر خواندن اين فريضه هستيم. اين علوم كه بايد وضو گرفت و به مسجد رفت و نماز خواند، جزئى از آن كلى، يعنى «الصّلاة واجبة»، است. پس اين علوم كلى يا جزئى، منشأ اراده ما مى‌شوند تا به و دنبال عمل مربوط به آنها برويم.

تفاوت عقل عملى و عقل نظرى

از آنجا كه دو نوع دانستنى هست، پس انسان قدرت و استعداد درك و تعقّل هر دو قسم را دارد كه قوّه درك اين علوم را قوهء عاقله مى‌گويند و چون دانستنيها دو قسم‌اند (علوم نظرى و عملى)، عقل هم دو شعبه پيدا مى‌كند: عقل نظرى و عقل عملى كه يكى مربوط به درك و تعقّل علوم نظرى و ديگرى به درك علوم عملى مربوط است. اين نكته هم بايد مورد توجه قرار گيرد كه بسيارى از اوقات‌