بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٦١ - اخلاق علم راسخ است

گفتار سوم: تغييرپذيرى اخلاق‌

اخلاق، علم راسخ است

يكى ديگر از كليات علم اخلاق كه به عنوان ضابطه و قاعده كلى مورد بحث قرار مى‌گيرد اين است كه اخلاق علم راسخ و پابرجا است. در گفتارهاى پيش گفته شد كه اخلاق از عوارض روح و از قبيل كيف نفسانى است كه داراى ثبات و دوام است و از اين جهت، از ملكات نفسانى به شمار مى‌رود. در اينجا اين سؤال پيش مى‌آيد كه وقتى اخلاق كيف نفسانى ثابت و ملكه شد، آيا از قبيل علم است يا چيز ديگر؟ چون فلاسفه معمولا مى‌گويند علم از مقوله كيف است؛ به اين بيان كه فلاسفه مشّاء و اهل منطق مى‌گويند: العلم هو الصّورة الحاصلة من الشّئ عند العقل‌[١]؛ يعنى علم صورت و نقشى است كه از شى‌ء معلوم نزد عقل، حاصل مى‌شود. اكنون كه طبق نظر فلاسفهء مشّاء، مثل بو على سينا، علم را صورت دانستيم، سؤال اين است كه نسبت علم با نفس انسان چگونه نسبتى است؟

[١] منظومه حكمت، غرر فى العلم، ص ١٤٢؛ بداية الحكمه، مرحله ١٢، فصل اول فى تعريف العلم؛ المنطق، ص ١١؛ شرح تجريد، مسئله ١٣.