بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٤٤ - قابليت تغيير و اصلاح اخلاق و ملكات

صورت يك فن مى‌شود. اين فن يك علم اجمالى بسيطى است كه منشأ علوم تفصيلى بسيارى مى‌گردد و هرجا لازم باشد، از آن ملكهء رانندگى استفاده مى‌كند. اساسا تمام فنونى كه هر شخصى مى‌آموزد، در ابتداى يادگيرى به‌طور بسيط است.

شيخ الرئيس در باب عقل بسيط و عقل تفصيلى مى‌گويد: كسى كه ملكهء يك علمى را دارد؛ مثلا رياضيات را مى‌داند، يا حد اقل جدول ضرب را از حفظ است، اگر چند مطلب دربارهء آن علم از او بپرسند، چون فن رياضى را مى‌داند و جدول ضرب براى او ملكه شده است، علم بسيطى كه از قبل داشت، به صورت تفصيلى درمى‌آيد و گويا علوم تفصيلى از خزينه‌اى مى‌جوشند و يا از باطنى طلوع مى‌نمايند و در مرحله علم تفصيلى همان دانش بسيط و اجمالى از يكديگر جداجدا شده است.

به مناسبت بحث، به اين نكته اشاره مى‌كنم كه علم خداوند به تمام اسرار و رموز علام هستى، به صورت عقل بسيط، در عين كشف تفصيلى است كه در جاى خودش بحث شده است.

بنابراين ملكهء ثابت نفسانى به تدريج در اثر تمرين و تعليم و تعلّم، حاصل و منشأ اثر مى‌شود كه در روانشناسى از آن به ضمير ناخودآگاه تعبير مى‌كنند و در فلسفه به آن، عقل يا علم بسيط مى‌گويند كه به موقع خودش، به صورت تفصيلى درمى‌آيد و اين صورت تفصيلى معلوم، همان صورت بسيط و اجمالى است.

بنابراين اخلاق كه يك نوع علم ثابت مى‌باشد زيربناى زندگى انسان است و در اعمال او تأثير مى‌گذارد و هرگاه او درست تربيت شده باشد، به خودى خود كار خلاف نمى‌كند و وظيفه‌شناس است.

قابليت تغيير و اصلاح اخلاق و ملكات

يكى از بحثهاى مهم كه از ديرباز مورد بحث بوده، تغييرپذيرى اخلاق است. در