بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٤٣ - اخلاق از مقوله علم است

خٌلق مى‌گويند. بنابراين ملكه يا خلق، كيفيتى است نفسانى و ثابت.

گاهى نيز مى‌گويند خٌلق و ملكه، هيئتى است نفسانى كه باعث مى‌شود افعال به سهولت و آسانى. از انسان سر بزند؛ مانند اقدام كردن به كارهاى شجاعانه و مهم در ميدانهاى جنگ كه روحيه بعضى انسانها است؛ در حالى كه بعضى مى‌ترسند و به اين‌گونه كارها اقدام نمى‌كنند، و اگر هم دست بكار مهمى بزنند، موقتى است و گاه‌وبى‌گاه اين حالت در آنها پيدا مى‌شود. اگر بر اساس تربيت صحيح، روحيه شجاعت در شخص ثابت و پابرجا شد، مى‌شود ملكه شجاعت كه خلق هميشگى اوست.

منظور از سهولت، اين است كه با اينكه بعضى كارها مقدمات زيادى لازم دارد، ولى كسى كه خلق و ملكه انجام دادن آن را دارد، زود و بدون گفتن و تشويق ديگران اقدام مى‌كند. البته كسى كه حال بخشندگى يا شجاعت دارد، بايد ميدان فعاليت برايش پيش آمده باشد و يا كسى كه بخيل و ترسو است، بايد اين حالت در ميدان عمل از او ظاهر شود. بدين جهت، خلق آن حالت روانى است كه به موقع خودش تأثير مى‌كند.

اخلاق از مقوله علم است

آيا خلق و ملكه و يا حال از سنخ علم‌اند و يا نوعى عرض نفسانى، مثل حب و بغض، است كه حالت نفسانى‌اند؟ تحقيق مطلب اين است كه ملكات و اخلاق و يا حالات ثابت، از سنخ و نوع علم بسيط اند كه منشأ علم تفصيلى مى‌شوند؛ مانند ملكه اجتهاد كه علمى بسيط است و مجتهد كسى است كه قدرت استنباط احكام جزئى را در موارد مختلف دارد.

كسى كه فن رانندگى را نمى‌داند و به تدريج با آموزش ديگرى مى‌آموزد، وقتى به سرحدّى رسيد كه نياز به معلم ندارد، دانش رانندگى براى او علم ثابت و به‌