بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٣٨ - مراتب نفس

(سرزنش‌كننده). سرّ اينكه انسان در مقام علاج اشتباه و در صدد توبه برمى‌آيد، همين وجدان باطنى است كه در عربى از آن به نفس لوّامه تعبير مى‌شود و يكى از شئون نفس است. و منظور نفس شخص مؤمن است كه در دنيا پيوسته او را به جهت گناهانش و سرپيچى از اطاعت خداوند، ملامت مى‌كند. و يا منظور جان آدمى است چه مؤمن صالح و چه كافر فاجر. براى اين‌كه هردوى اين جانها آدمى را در قيامت ملامت مى‌كنند نفس كافر انسان را ملامت مى‌كند براى كفر و معصيت و نفس مؤمن او را سرزنش مى‌كند به خاطر كمى اطاعت.

٣. نفس مطمئنه: قرآن شريف اطمينان را در مقابل اضطراب قرار داده است؛ زيرا ممكن است نفس انسان در مرحله‌اى قرار گيرد كه حالت دودلى و ترديد و بى‌قرارى از او گرفته شود و در كلام و رفتار، مطمئن باشد و آنچه را عقل و وجدان اقتضا مى‌كند، انجام دهد و هيچ ترديدى نداشته باشد. اين مرحله را نفس مطمئنه مى‌گويند. خداوند مى‌فرمايد:

{/يا أيّتُها النّفْسُ الْمُطْمئِنّةُ `اِرْجِعِي إِلى‌ ربِّكِ راضِيةً مرْضِيّةً `فادْخُلِي فِي عِبادِي `و اُدْخُلِي جنّتِي؛/[١] به اهل ايمان خطاب مى‌شود اى نفس آرام دل، به حضور پروردگارت باز آى كه تو خشنود از نعمتهاى پروردگار هستى و او از تو راضى است. پس در صفّ بندگان خاص من درآى و در بهشت من داخل شو.

نفس مطمئنه نفسى است كه شهوت و غضب و ديگر قوا در او خاموش نشده، و الاّ ناقص است؛ بلكه به دليل برخوردارى از قدرت روحى فراوان، آنها را تحت كنترل خود گرفته است. از همان ابتدا كه اين قوا در وجود ما در حال شكوفايى و رشد است، اگر عقل هميشه شكوفا بود و غضب و شهوت را كنترل مى‌كرد و به راه صحيح مى‌برد، اين نفس هيچ‌گاه اضطرابى نداشت؛ به خلاف انبيا و اوليا كه نفوسشان از همان ابتدا مؤيّد به تأييدات الهى است و

[١] قيامت (٧) آيهء ٢.