بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٣٧ - مراتب نفس

مراتب نفس

[١] نفس ملهمه: يكى ديگر از اقتضائات نفس استعداد تشخيص خوب و بد است كه خداوند به او عنايت فرموده است. در سوره شمس مى‌فرمايد: {/و نفْسٍ و ما سوّاها `فألْهمها فُجُورها و تقْواها(١) قسم به نفس و تعديل آن و يا آن‌كسى كه اين نفس را تعديل كرده است و به او الهام فرموده. چه چيزى فجور و بدى نفس است و چه چيزى تقوا و منزه بودن اوست. علماى اخلاق به اين بعد نفس مى‌گويند نفس ملهمه؛ يعنى نفسى كه خوبى، بدى، صلاح، فساد، هدايت و ضلالت به آن الهام شده است.

و الهام فجور و تقوا همان عقل عملى است كه بفهمد چه بكند و اين از نتايج تسويهء نفس است و الهام از خصوصيات خلقت آدمى است.

[٢] نفس لوّامه: شهوت و غضب انسان اقتضائات و خواسته‌هايى دارند كه او به كارهاى پست حيوانى و انجام دادن امور ناپسند سوق مى‌دهند، اما چون انسان به جز جنبهء حيوانيت جنبه معنوى هم دارد، پس از فروكش كردن شهوت و غضب خود، در باطن خودش ناراحت و پشيمان مى‌شود كه چرا اين كار را كردم؟ اساسا فرق حيوان و انسان همين است كه حيوانات بعد از اعمال شهوت و غضب احساس پشيمانى نمى‌كنند و نفس ملامت‌گر ندارند؛ اما انسان معمولا از كار خلاف خود ناراحت مى‌شود و در محكمه وجدان خود را محكوم مى‌كند. از اينجا روشن مى‌شود يك امر باطنى در وجود انسان هست، كه همين وجدان است، و به اصطلاح قرآن، نفس لوّامه نام دارد: {/لا أُقْسِمُ بِيوْمِ الْقِيامةِ `و لا أُقْسِمُ بِالنّفْسِ اللّوّامةِ؛ (٢) قسم به روز قيامت و قسم به نفس ملامتگر

[١] شمس (٩١) آيهء ٨.

[٢] فجر (٨٩) آيات ٢٨-٣٠.