بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ٢٧٧ - صفات گمراهكنندهء انسان

سورهء آل عمران‌ [١] با تعبير قائما بالقسط ذكر شده است. بنابراين خوف از مقام ربّ در اينجا، همان ترس از عدل الهى و مخالفت با اوست.

براى تقريب مطلب، مثالى مى‌زنم: اگر ما دوستى داشته باشيم كه كاملا دربارهء خود با عدالت رفتار مى‌كند و به ديگران خيانت نمى‌كند. اگر روزى قرار باشد كه قاضى شود و به كارهاى مردم رسيدگى كند، از اين به بعد، به قول معروف دست به عصا مى‌رويم و خودمان را جمع‌وجور مى‌كنيم. با اينكه همان دوست قبلى است كه اين مقام را نداشت، ولى الان از او بيشتر حساب مى‌بريم و از اينكه رفتار نادرست از ما صادر شود، مى‌ترسيم. آيا علت ترس ما اين است كه او موجود خطرناكى شده است؟ يا ما از كارهاى ناهماهنگ و ناسازگار خود مى‌ترسيم تا خطرى پيش نيايد؟ معناى خوف از خدا، در نظر گرفتن اين نكته است كه جهان داراى خداوند عادل و با عظمتى است كه ناظر بر اعمال ما و كاملا خبير است. حالا اگر در محدودهء ملك و فرمانروايى خداوند، كسى بخواهد ستم كند، چرا خداوند نبايد در مقام مجازات او برآيد؛ با اينكه ديدگاه ما اين است كه:

إِنّ ربّك لبِالْمِرْصادِ؛ [٢] همانا پروردگار تو در كمين ظالمان است.

باز مى‌فرمايد:

إِنّا مِن الْمُجْرِمِين مُنْتقِمُون؛ [٢] به راستى كه ما از مجرمان انتقام مى‌كشيم.

اين معنى خوف از خداست كه در حقيقت برمى‌گردد به خوف از حق و عدالت و مجازات با مقررات الهى، و نتيجهء اعمال ناشايست در دنيا و آخرت است.

صفات گمراه‌كنندهء انسان

خدايى كه قائم به قسط است، در اين عالم دستورهايى داده است كه بايد عمل شوند؛ ولى ما بشر هستيم و انگيزه معصيت در وجود ما قرار دارد. مانند ملائكه نيستم كه خداوند در قرآن

[١] آل عمران (٣) آيهء ١٨.

[٢] فجر (٨٩) آيهء ١٤.

[٣] سجده (٣٢، آيهء ٢٢.